Uitvoeringsdiensten raken duizenden banen kwijt door kabinetsplan: ‘Ik boek het geld gewoon af’

Uitvoeringsorganisaties van de Rijksoverheid zoals de Belastingdienst, Rijkswaterstaat en de Arbeidsinspectie dreigen de komende jaren duizenden banen te verliezen door opeenvolgende bezuinigingsplannen van het kabinet. Hoewel de politiek al decennia probeert het ambtenarenapparaat te verkleinen, groeit de werklast bij deze diensten juist door complexe wetgeving en achterstallig onderhoud.

Minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) houdt desondanks vast aan de financiële kortingen voor de departementen. ‘Ik boek het geld gewoon af, dus ministeries hebben het geld niet meer. Ze zullen wel moeten,’ verklaarde de bewindsman onlangs over de opgelegde besparingen, waarbij alleen het ministerie van Defensie wordt ontzien.

Opeenstapeling van bezuinigingen tot 2035

De ingrepen bij de overheidsdiensten bouwen voort op een maatregel van het vorige kabinet onder toenmalig premier Dick Schoof. Destijds kregen alle ministeries, met uitzondering van Defensie, de opdracht om tegen 2029 gezamenlijk 1 miljard euro te besparen door afscheid te nemen van personeel. Dit kabinet breidt die opdracht verder uit.

Onder het kabinet-Jetten zijn daar twee nieuwe besparingsdoelen aan toegevoegd voor de komende jaren. Het gaat om een korting van 1,4 miljard euro met als uiterste datum 2030 en nog eens 1 miljard euro tegen 2035. Daarmee loopt de totale geplande besparing op rijksambtenaren in negen jaar op tot 3,4 miljard euro.

Politieke onderhandelingen rond de Miljoenennota

De omvang van deze personele ingreep groeide sterk tijdens de laatste begrotingsonderhandelingen in aanloop naar Prinsjesdag. Coalitiepartijen D66 en CDA vonden de conceptbegroting van VVD-minister Heinen aanvankelijk ‘kneiterrechts’ en vreesden voor gebrek aan steun aan de linkerkant van de Tweede Kamer. Na hun tussenkomst kreeg onder meer ontwikkelingssamenwerking extra budget.

Om de begroting na die aanpassingen sluitend te krijgen, verhoogden de coalitiepartijen juist de korting op het ambtenarenapparaat. Waar Heinen in zijn eerdere concept nog uitging van een extra besparing tot 470 miljoen euro per jaar, werd dat bedrag in één weekend met 530 miljoen euro verhoogd naar 1 miljard euro.

Krimp bij Rijkswaterstaat en de Belastingdienst

Omdat het kabinet geen specifieke overheidstaken schrapt, moeten alle ministeries buiten Defensie zelf bepalen waar zij krimpen. Bij Rijkswaterstaat verdwijnen hierdoor naar schatting ongeveer 900 banen, ondanks een bestaand tekort aan technici, werkvoorbereiders en projectmanagers. De dienst moet de komende jaren het merendeel van de Nederlandse bruggen vervangen.

Door het personeelsgebrek kan Rijkswaterstaat die vervangingsoperaties niet gelijktijdig uitvoeren, waardoor bruggen de afgelopen maanden al vaker uit veiligheidsoverwegingen werden afgesloten voor vrachtverkeer en scheepvaart. Bij de Belastingdienst verdwijnen naar verwachting circa 2800 banen, terwijl de dienst kampt met een tekort aan ICT-personeel en voor de nieuwe vermogenswinstbelasting 900 extra medewerkers nodig denkt te hebben.

Gevolgen voor de Arbeidsinspectie en inzet van AI

Ook de Arbeidsinspectie moet inleveren en raakt naar verwachting ongeveer 200 arbeidsplaatsen kwijt. Hoogleraar arbeidsgeschiedenis Leo Lucassen omschreef deze toezichthouder vorig jaar al als ‘volledig uitgekleed’. Door de nieuwe krimp nemen de mogelijkheden verder af om te controleren of bijvoorbeeld arbeidsmigranten hun werk onder veilige omstandigheden kunnen uitvoeren.

Het kabinet verwacht dat de diensten met minder personeel kunnen werken doordat kunstmatige intelligentie bepaalde werkzaamheden overneemt. Tegelijkertijd is er voor de komende jaren geen aanvullend budget voor ICT gereserveerd. Daardoor is niet vastgelegd hoe extra technologische hulpmiddelen worden gefinancierd of welke specialisten voor een veilige werking moeten zorgen.

Groei van regels en bezwaarzaken

De eerdere toename van het aantal rijksambtenaren met 38 procent in zes jaar tijd vloeide voort uit politieke besluiten, terwijl de productiviteit in diezelfde periode daalde. In twintig jaar tijd verdubbelde het aantal wetten en regels en steeg het aantal uitzonderingen per wet met 88 procent. Dat maakte het werk voor uitvoeringsinstanties zoals het UWV en de Belastingdienst aanzienlijk complexer.

Door die ingewikkelde regelgeving nam het aantal bezwaar- en beroepszaken bij onder meer de Belastingdienst en de IND sterk toe, wat extra juridisch specialisten vereiste. Ook de invoering van de Wet open overheid en het heropende ministerie van Volkshuisvesting vroegen om extra personeel. Volgens een conclusie van de Algemene Rekenkamer uit vorig jaar speelt de personeelsvraag bij uitvoeringstoetsen voor nieuw beleid nauwelijks een rol.

Oordeel van toezichthouders en oud-topambtenaar

Het Centraal Planbureau bestempelde de personele bezuinigingen bij de doorrekening van het coalitieakkoord al als ‘niet plausibel’. Ook oud-topambtenaar Roel Bekker, die in 2007 leidinggaf aan een eerdere poging om de Rijksoverheid af te slanken, noemde de huidige kabinetsplannen ‘onmogelijk’. Volgens Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg vereist goedkoper werken dat de politiek expliciet kiest welke taken vervallen.

Duisenberg wijst daarbij op de NOW-steunregeling uit de coronatijd als voorbeeld van zo’n politieke afweging. ‘Het UWV heeft toen gezegd: dat kan, maar alleen als we de regeling heel simpel maken. Zonder allerlei gedetailleerde voorwaarden en uitzonderingen. Anders wordt het onuitvoerbaar.’ De Tweede Kamer accepteerde destijds dat sommige bedrijven daardoor te veel of te weinig steun ontvingen.

Ongebruikte voorstellen voor simpeler beleid

Duisenberg pleit ervoor om dergelijke keuzes ook buiten crisistijd te maken, door bijvoorbeeld ‘niet voor ieder doelgroepje een aparte uitzondering willen maken’. Een concreet voorstel daarvoor ligt al ruim een jaar bij de Tweede Kamer in een rapport van het ministerie van Financiën. Daarin staat hoe 119 bestaande belastingkortingen kunnen worden versimpeld of afgebouwd.

Het schrappen of vereenvoudigen van die fiscale regelingen kan jaarlijks 35 miljard euro aan extra belastinginkomsten opleveren, nog los van de tijdswinst voor medewerkers van de Belastingdienst. Omdat het afbouwen van zulke kortingen echter altijd groepen raakt die er profijt van hebben, heeft het kabinet deze voorstellen tot nu toe niet overgenomen.