Provincies mogen stikstofzones rond natuur aanpassen: ‘Beleid moet doelen halen’

Boerenbedrijven rondom kwetsbare natuurgebieden krijgen mogelijk te maken met andere grenswaarden en afstanden dan eerder werd voorzien. De provincies krijgen namelijk de bevoegdheid om zelfstandig een alternatief stikstofplan op te stellen voor de stroken rondom deze natuur. Het kabinet maakt deze beleidswijziging dinsdagmiddag bekend, zo verklaren ingewijden in Den Haag.

Hoewel de regionale bestuurders meer beslissingsruimte krijgen bij de lokale uitwerking, blijven de landelijke stikstofdoelen onverkort overeind. Wanneer een provincie besluit om de aangewezen beperkingszones kleiner te maken, moeten daarbinnen dus strengere maatregelen gelden. Alleen op die manier wordt de verplichte daling van de neerslag van stikstof daadwerkelijk op tijd gerealiseerd.

Eerdere plannen voor vaste afstanden van Jaimi van Essen

De aanpassing volgt op eerdere voornemens die Jaimi van Essen, de minister van Landbouw namens D66, afgelopen zomer presenteerde. Destijds kondigde de bewindsman aan dat er een standaardzone van vijfhonderd meter rondom stikstofgevoelige natuur zou komen. Binnen die afgebakende cirkel moesten agrarische ondernemers voldoen aan zwaardere eisen voor hun uitstoot.

Voor vijftien specifieke natuurgebieden in Nederland gold in dat zomerse voorstel een nog bredere beperkingszone van duizend meter. Deze extra brede stroken lagen hoofdzakelijk in de provincies Noord-Brabant en Drenthe. Veehouders binnen die grenzen kregen daardoor te maken met aanzienlijk striktere voorwaarden voor hun bedrijfsvoering dan boeren buiten de cirkels.

Verschillende opties voor regionaal maatwerk rond natuurgebieden

Van Essen kiest er nu voor om de provincies meer ruimte te bieden voor lokaal maatwerk bij de uitvoering. Een provinciebestuur kan er in de nieuwe opzet bijvoorbeeld voor kiezen om een bufferzone rond de natuur juist verder uit te breiden. Daardoor vallen er direct meer agrarische bedrijven onder het regionale stelsel van stikstofbeperkingen.

Tegenover zo’n grotere geografische omvang staat dat de voorschriften per afzonderlijk boerenbedrijf minder ingrijpend hoeven te zijn. De totale stikstofuitstoot wordt in dat scenario immers verdeeld over een grotere groep ondernemers in de regio. Bij het aanhouden van een smallere strook rond het natuurgebied blijven de individuele eisen daarentegen veel zwaarder.

Ingrijpende keuzes voor boeren in de directe nabijheid

Een ingewijde schetst dat de bestuurlijke keuzes in de praktijk ook precies de andere kant op kunnen vallen. Provincies hebben binnen de kaders namelijk de mogelijkheid om in een smalle strook zeer vergaande besluiten te nemen. Zo kan een provinciebestuur bepalen dat alle agrariërs direct naast een kwetsbaar natuurgebied hun bedrijfsactiviteiten volledig moeten beëindigen.

Door een volledige bedrijfsbeëindiging dicht bij de natuur af te dwingen, daalt de lokale belasting op die plek onmiddellijk. Boeren die iets verderop werken, hoeven dan minder snel aan aanvullende stikstofregels te voldoen. De uiteindelijke keuzes hangen daardoor sterk af van de specifieke ligging van veehouderijen ten opzichte van de omliggende stikstofgevoelige natuur.

Voorgeschiedenis met het geschrapte Nationaal Programma Landelijk Gebied

De verhouding tussen het Rijk en de regio kende de afgelopen jaren al grote verschuivingen op het gebied van natuurherstel. Onder voormalig minister Christianne van der Wal van Natuur en Stikstof werkten de provincies twee jaar lang aan eigen gebiedsplannen. Dat gebeurde destijds binnen het zogeheten Nationaal Programma Landelijk Gebied, waarmee ook de vastgelopen vergunningverlening voor onder meer de woningbouw vlotgetrokken moest worden.

In september 2024 zette het toenmalige kabinet echter een streep door dat overkoepelende programma en de bijbehorende naam. Landbouwminister Femke Wiersma van BBB had de oorspronkelijke uiterste inleverdatum van 1 oktober toen al eerder uitgesteld in juli. Ook verdween het resterende budget van ruim twintig miljard euro dat voor die provinciale uitwerking op de plank lag.

Financiële kaders en eerdere oproepen vanuit de provincies

Voor dat geschrapte miljardenfonds kwam in 2024 een bedrag van vijf miljard euro specifiek voor de landbouwsector in de plaats. Daarnaast werd destijds vijfhonderd miljoen euro per jaar gereserveerd voor agrariërs die op hun bedrijf zelf natuurmaatregelen treffen. De gezamenlijke provincies hadden het kabinet voorafgaand aan dat besluit nog nadrukkelijk om veel ruimere financiële middelen gevraagd voor hun plannen.

In een brief aan de Tweede Kamer drongen de provinciebesturen in 2024 al aan op voortzetting van een gezamenlijke gebiedsaanpak. Zij schreven daarin: “De afgelopen jaren is veel tijd en geld geïnvesteerd in gebiedsprocessen. Dit heeft bij gebiedspartners ook verwachtingen gewekt. Er is snel duidelijkheid nodig over de vraag hoe we de grote opgaven in het landelijk gebied in samenhang oppakken.”

Vervolg na intensief overleg met agrarische organisaties

De nieuwste plannen van minister Van Essen laten na die eerdere koerswijzigingen weer meer ruimte voor regionale afwegingen. Aan de huidige aanpassing ging intensief overleg vooraf tussen het ministerie en verschillende boerenorganisaties. Afgelopen vrijdagmiddag hield het kabinet de verdere uitwerking van de stikstofplannen nog aan, terwijl die presentatie na de gesprekken met de sector al wel werd verwacht.

Met de bekendmaking op dinsdagmiddag ligt de bal voor de precieze afbakening van de zones weer deels bij de provinciehuizen. De regionale bestuurders moeten nu afwegen of zij kiezen voor brede cirkels met mildere normen of smalle stroken met zware ingrepen. Ondertussen blijft de voorwaarde vanuit Den Haag gelden dat de gestelde doelen voor natuurbehoud en stikstofreductie volledig worden behaald.