Belastingdienst acht box 3-wijziging onuitvoerbaar: ‘Advies voor uitstel tot 2030’

De Belastingdienst kan de voorgestelde wijzigingen voor de vermogensbelasting in box 3 niet al per 1 januari 2028 uitvoeren. Uit de uitvoeringstoets blijkt dat de fiscus onder zware druk staat en op die termijn onvoldoende gegevens heeft om aangiftes goed te controleren. De Raad van State adviseert het kabinet daarom de overgang uit te stellen tot 2030.

De hoge wetgevingsadviseur geeft het kabinetsplan een dictum C en raadt aan het voorstel niet in de huidige vorm naar de Tweede Kamer te sturen. De beoogde invoering per 2028 is volgens het adviesorgaan niet verantwoord. Ook banken waarschuwden eerder al dat zij te weinig tijd hebben om hun IT-systemen aan te passen voor de gegevensaanlevering.

Novelle vervangt eerdere aanwasbelasting door heffing bij verkoop

Het kabinetsvoorstel is vormgegeven als een novelle, een aanpassing op het wetsvoorstel Wet werkelijk rendement box 3 dat al bij de Eerste Kamer ligt. Die eerdere wet dreigde in de senaat te stranden door een gebrek aan politieke steun. In dat oorspronkelijke voorstel was een jaarlijkse vermogensaanwasbelasting opgenomen voor de meeste vormen van vermogen.

Onder zo’n aanwasbelasting moeten spaarders en beleggers elk jaar afrekenen over koerswinst die enkel op papier bestaat, ook zonder verkoop. Alleen voor vastgoed en aandelen in start-ups gold daarin een uitzondering. Met de nieuwe wijziging wil het kabinet per 2028 voor vrijwel alle financiële instrumenten, zoals aandelen en obligaties, direct overstappen op een vermogenswinstbelasting.

Juridische noodzaak na ingrijpen van de Hoge Raad

Door die koerswijziging betalen mensen met vermogen pas belasting wanneer zij hun beleggingen daadwerkelijk verkopen of winst verzilveren. Een hervorming van het stelsel is noodzakelijk sinds de Hoge Raad eind 2021 het oude systeem met fictieve rendementen buiten werking stelde. De hoogste rechter oordeelde in het zogenoemde Kerstarrest dat die werkwijze in strijd was met het eigendomsrecht en het discriminatieverbod.

Sindsdien geldt een tijdelijke overbruggingswet waarin belastingplichtigen via een tegenbewijsregeling bezwaar kunnen maken als hun werkelijke rendement lager uitvalt dan het fictieve percentage. Het controleren van die aangepaste aangiftes vraagt nu al honderden extra voltijdsmedewerkers bij de Belastingdienst. Vrijwel alle politieke partijen willen daarom overstappen naar een stelsel dat aansluit bij daadwerkelijk behaalde opbrengsten.

Kwaliteit en uitvoering onder druk door tijdsdruk

De Raad van State keert zich in het spoedadvies niet tegen de wens om gerealiseerde vermogenswinst te belasten, maar wel tegen de haastige werkwijze. Het kabinet stuurde de plannen begin oktober op en vroeg de Tweede Kamer het voorstel vóór 12 november te behandelen. Beide Kamers moeten namelijk nog dit jaar instemmen om de startdatum in 2028 te halen.

Volgens de adviseur doet deze “grote spoed” afbreuk aan de “zorgvuldigheid van het wetgevingsproces”, waardoor zowel de wetgevingskwaliteit als de uitvoering in het geding komen. De Raad pleit ervoor om de huidige overbruggingswet langer in stand te houden. Het kabinet zou de tijd moeten nemen om per 2030 met een geheel nieuw, gedegen wetsvoorstel te komen.

Kritiek op hybride stelsel en ontbrekende controles

Daarnaast noemt het adviesorgaan het voorgestelde hybride stelsel tussen 2028 en 2030 “kwetsbaar”. Terwijl aandelen en vastgoed vanaf 2028 onder de vermogenswinstbelasting zouden vallen, blijven banktegoeden, verzekeringsproducten en directe cryptovaluta tot 2030 onder de aanwasbelasting. Voor dit onderscheid tussen vermogenssoorten bestaat volgens de Raad geen “duidelijke rechtvaardiging”, terwijl het de uitvoering zwaar belast.

De Belastingdienst moet hierdoor tijdelijk met twee verschillende systemen tegelijk werken, terwijl de benodigde ICT-systemen niet tijdig gereed zijn. Voor deze overgangsfase heeft de fiscus volgens de uitvoeringstoets 252 extra voltijdsmedewerkers nodig, met circa 31 miljoen euro aan extra uitvoeringskosten. Volgens de Raad is het juist “gewenst dat er op het box 3-terrein rust en duidelijkheid komt”.

Miljardengat op de rijksbegroting nog altijd ongedekt

Naast de uitvoeringsproblemen zorgt de financiering van de stelselwijziging voor een flinke politieke opgave. Doordat de fiscus bij een vermogenswinstbelasting moet wachten tot beleggers hun stukken verkopen, loopt de schatkist de eerste jaren miljarden euro’s mis. De slepende discussie over het vinden van dekking leidt volgens de Raad van State tot “onduidelijkheid en onrust”.

Uit eerdere stukken bleek dat de financiering niet sluitend was en dat het kabinet een rekening van bijna 8 miljard euro doorschoof naar toekomstige kabinetten. Ook wees de Tweede Kamer een voorstel af waardoor kleine spaarders en beleggers door een lagere vrijstelling sneller belasting moesten betalen. Er ligt daardoor nog altijd geen definitief akkoord over de betaalbaarheid.

Zoektocht naar dekking via ondernemers in box 2

Om het begrotingsgat te dichten kijkt het kabinet naar extra inkomsten uit box 2, waarin aanmerkelijk belang van ondernemers wordt belast. Het plan is om het belastingtarief voor deze groep te verlagen, zodat ondernemers op korte termijn meer winst aan zichzelf uitkeren. Die stap levert de staatskas direct extra geld op, al vervalt die opbrengst op lange termijn.

Het kabinet heeft de Tweede Kamer beloofd deze week met een aangepast dekkingsvoorstel te komen voor de dure verbouwing van het stelsel. Daarbij wordt gewerkt aan een nog verdere verlaging van het tarief in box 2 om de benodigde miljarden binnen te halen. Vooral de VVD drong eerder sterk aan op een snelle invoering van de vermogenswinstbelasting.

Politiek vervolg bij onderhandelingen over belastingplan

Adviezen van de Raad van State zijn niet bindend voor de regering. De ministerraad heeft het kritische rapport afgelopen vrijdag al besproken. Binnen het kabinet gaat de voorkeur nog steeds uit naar invoering in 2028, al wordt na het harde oordeel van de fiscus en de adviseur inmiddels voorzichtig rekening gehouden met een jaar uitstel.

De Tweede Kamercommissie voor Financiën komt dinsdagochtend extra bijeen om te bepalen hoe de parlementaire behandeling van de plannen verder moet. De komende dagen moet tijdens de onderhandelingen met de oppositie over het Belastingplan blijken of het kabinet het voorstel doorzet. De hervorming van box 3 kan daarbij eventueel los van het bredere begrotingspakket worden behandeld.