Stientje van Veldhoven wil stop op kolen, olie en gas: ‘Dit is onze prioriteit’

Een wereldwijde overstap weg van steenkool, aardolie en aardgas vormt vanaf 9 november de kern van de Nederlandse diplomatieke inzet in het Turkse Antalya. Daar gaat de jaarlijkse klimaatconferentie van de Verenigde Naties van start, bekend als COP31, waar onderhandelaars uit de hele wereld bijeenkomen om nieuwe internationale klimaatafspraken vast te leggen.

In aanloop naar deze bijeenkomst heeft klimaatminister Stientje van Veldhoven de Tweede Kamer op 30 oktober per brief geïnformeerd over de kabinetsplannen. Zij bestempelt de “transitie weg van fossiele brandstoffen” in dat parlementaire document tot een “dwarsdoorsnijdende prioriteit” voor de Nederlandse delegatie gedurende de gehele onderhandelingsperiode in Turkije.

Samenwerking met Colombia krijgt vervolg in Turkije

De diplomatieke nadruk op het beëindigen van fossiel energiegebruik bouwt voort op een traject dat eerder dit jaar in gang werd gezet. In april organiseerde Nederland namelijk samen met Colombia een speciale internationale conferentie die volledig in het teken stond van het terugdringen van kolen, olie en gas.

De bevindingen en uitkomsten van die bijeenkomst in Zuid-Amerika neemt de minister nu mee naar de onderhandelingstafel in Antalya om ze daar officieel te presenteren. Volgens onderzoeker Katharina Bachmann, gespecialiseerd in de uitfasering van fossiele brandstoffen, brachten de twee organiserende landen destijds 57 staten bij elkaar.

Deelnemers en boodschap van de aprilconferentie

Tijdens die bijeenkomst in april voerden ministers overleg met wetenschappers, vakbonden en maatschappelijke organisaties over de aanpak van de klimaatcrisis. Daarnaast namen ook jongeren en vertegenwoordigers van inheemse volkeren deel aan de gesprekken over de manier waarop landen hun afhankelijkheid van vervuilende energiebronnen kunnen afbouwen.

Bachmann stelt dat de minister terecht trots was op die gezamenlijke top en dat daaruit het signaal naar voren kwam dat het einde van het fossiele tijdperk is aangebroken. Volgens de onderzoeker spraken de deelnemers daar uit dat staten nu daadwerkelijk aan de slag gaan met deze omslag.

Nationale routekaart voor het energiesysteem tot 2050

Naast de resultaten uit Colombia wil het kabinet op de VN-top ook een internationaal podium geven aan de eigen nationale routekaart. Dit beleidsdocument werd in september gepubliceerd en is opgesteld om te laten zien hoe Nederland op een verantwoorde manier afscheid kan nemen van fossiele brandstoffen in het energiesysteem.

In het gepubliceerde plan heeft de regering vastgelegd dat het binnenlandse gebruik van kolen, olie en gas tegen het jaar 2050 tot een minimum moet worden teruggebracht. Het stuk beschrijft verschillende routes om die vermindering te bereiken en benoemt tegelijkertijd diverse knelpunten waarvoor de overheid nog geen oplossing heeft.

Ontbrekende einddata en plannen in buurlanden

Hoewel het kabinet in het septemberplan spreekt over het “minimaliseren” van fossiel verbruik in 2050, bevat de tekst geen harde einddata waarop Nederland volledig moet zijn gestopt met olie, kolen of gas. Daarmee verschilt de Nederlandse aanpak van keuzes die eerder dit jaar elders in Europa zijn gemaakt.

Zo presenteerde Frankrijk eerder dit jaar een eigen nationale routekaart waarin wel specifieke deadlines zijn opgenomen voor het beëindigen van fossiele energie. Ook oosterbuur Duitsland bracht in september, in dezelfde maand als het Nederlandse kabinet, een dergelijk nationaal overzicht naar buiten voor de eigen energietransitie.

Kritiek op ontbreken van concrete afbouwmaatregelen

Het ontbreken van een vaste einddatum in het Nederlandse plan leidt tot stevige kritiek van onderzoeker Bachmann in aanloop naar de klimaattop. Zij waarschuwt dat het kabinet zijn internationale geloofwaardigheid ondermijnt en samenwerking in gevaar brengt door andere landen aan te sporen te stoppen zonder zelf een sluitend afbouwplan te hebben.

Volgens haar mist het kabinetsstuk fundamentele onderdelen, zoals een concreet afbouwplan voor miljarden aan fossiele subsidies en dwingende maatregelen voor het bedrijfsleven. Zij wijst erop dat de regering intussen inzet op het opschalen van gaswinning op de Noordzee, mogelijke miljardensteun voor Tata Steel zonder einddatum voor aardgas, en huishoudens onvoldoende helpt om van het gas af te gaan.

Internationale verplichtingen en binnenlandse rechtszaken

In haar analyse wijst Bachmann erop dat het Internationaal Gerechtshof vorig jaar duidelijk maakte dat internationale samenwerking tegen gevaarlijke klimaatverandering een juridische verplichting is en geen vrijblijvende politieke keuze. Zij benadrukt dat Nederland als welvarend handelsland een relatief hoge CO2-uitstoot per inwoner heeft en daarmee wereldwijd op de 32e plaats staat.

Volgens haar biedt traag handelen van rijke staten een excuus aan oliestaten en lobbyisten om maatregelen te blijven vertragen, terwijl overstromingen deze zomer in Nepal tienduizenden mensen troffen en het weerfenomeen super El Niño dreigt. Bovendien stelde zij dat de rechter eerder dit jaar oordeelde dat het kabinet onrechtmatig handelt wegens het ontbreken van eerlijk klimaatbeleid, terwijl het Planbureau voor de Leefomgeving jaarlijks waarschuwt dat de doelen uit zicht raken.

Diplomatieke inzet bij de start in Antalya

Op de klimaattop in Antalya komen vanaf 9 november al deze internationale belangen en nationale voornemens samen aan de onderhandelingstafel. Voor Van Veldhoven ligt daar de taak om de aangekondigde Kamerbrief in de praktijk te brengen door de fossiele uitfasering bij andere regeringen te bepleiten.

Daarbij zet de Nederlandse afvaardiging zowel de gezamenlijke conferentieresultaten met Colombia als de eigen routekaart in om andere staten in beweging te krijgen. Of andere landen daadwerkelijk sneller stappen zetten, hangt volgens Bachmann nauw samen met de vraag hoe betrouwbaar Nederland zelf handelt tijdens deze diplomatieke top.