Rechters bepalen steeds vaker zelf wie asiel krijgt: ‘Heel zorgwekkend’

Nederlandse rechtbanken bepalen sinds de zomer steeds vaker zelfstandig dat afgewezen asielzoekers alsnog in Nederland mogen blijven. Waar het inwilligen van asielaanvragen voorheen vrijwel uitsluitend bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) lag, verplichten rechters de dienst na eigen beoordeling nu geregeld om direct een verblijfsvergunning te verstrekken.

Uit een analyse van zeventig recente rechterlijke uitspraken door Marcelle Reneman, universitair hoofddocent vreemdelingenrecht aan de Universiteit van Amsterdam, blijkt dat rechtbanken deze verbrede bevoegdheid inmiddels regelmatig toepassen. De onderzoeker omschrijft de verschuiving in de verhouding tussen de rechtspraak en de overheid als “een aardverschuiving”.

Uitspraak van Europees Hof verandert toetsing bij asielaanvragen

De directe aanleiding voor de gewijzigde werkwijze bij Nederlandse rechtbanken is een uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie in Luxemburg. Nadat een rechter uit Zwolle juridische vragen had voorgelegd aan het Europese hof, volgde in juni een arrest dat de bevoegdheid van nationale asielrechters verruimde.

Op basis van die Europese uitspraak mogen rechters de verklaringen van een asielzoeker voortaan zelf inhoudelijk onderzoeken. Zij kunnen tijdens de beroepsprocedure zelfstandig vaststellen of een asielrelaas geloofwaardig is. Vervolgens heeft de rechtbank de mogelijkheid om zelf te bepalen dat de aanvrager recht heeft op bescherming en een verblijfsvergunning moet krijgen.

Traditionele rolverdeling tussen bestuursrechter en uitvoeringsdienst

Voor het arrest uit Luxemburg hanteerden Nederlandse vreemdelingenrechters een terughoudende werkwijze, die past bij hun positie als bestuursrechter. In het bestuursrecht beoordeelt een rechter in beginsel alleen of het besluit van de overheid rechtmatig tot stand is gekomen, zonder direct een eigen inhoudelijk oordeel te vellen over het verblijfsrecht zelf.

Wanneer een afgewezen asielzoeker beroep instelde en de rechtbank motiverings- of zorgvuldigheidsgebreken vaststelde, verklaarde de rechter het beroep gegrond. Het dossier ging in dat geval terug naar de IND voor een nieuwe beslissing. Slechts bij hoge uitzondering voorzag een rechter zelf in de zaak als maar één uitkomst mogelijk was.

Rechtbanken in Haarlem en Zwolle grijpen direct in

Sinds juni en juli passen verschillende rechtbanken de nieuwe Europese lijn direct toe in concrete asielzaken. Bij de rechtbank in Haarlem kreeg een man uit Sierra Leone in juni alsnog gelijk van de rechter, nadat de immigratiedienst zijn eerdere verklaringen over zijn homoseksualiteit als ongeloofwaardig had bestempeld.

De Haarlemse rechter achtte het relaas van de man uit Sierra Leone wel geloofwaardig en droeg de dienst op om een vergunning te verlenen. In Zwolle kende een rechter in juli op vergelijkbare wijze asiel toe aan een afgewezen Iraaks gezin, waarvan de dochters bij terugkeer vrezen voor gedwongen huwelijken.

Grote achterstanden en complexe toetsing binnen de asielketen

De verschuiving in de rechtspraak vindt plaats terwijl de beoordeling van asielverzoeken al langer onder druk staat. Uit een eerdere evaluatie van de IND over de periode van 2010 tot en met 2022 blijkt dat medewerkers hun werkzaamheden als aanzienlijk complexer ervaren door veranderende Europese jurisprudentie en strengere motiveringseisen.

Vooral de integrale beoordeling van de geloofwaardigheid van asielmotieven zoals seksuele gerichtheid, religieuze bekering en politieke overtuiging vergt volgens betrokken afdelingen veel tijd en kennis. Daarnaast lopen de doorlooptijden bij zowel de uitvoeringsdienst als de rechtbanken op, wat de druk op de afhandeling van beroepszaken in de asielketen verder vergroot.

Landsadvocaat waarschuwt voor gebrek aan tijd en expertise

De overname van de besluitvorming stuit op stevig verzet bij de IND, die vindt dat rechtbanken niet standaard op de stoel van het bestuur moeten gaan zitten. Tijdens een procedure bij de Raad van State waarschuwde landsadvocaat Nina Bontje namens de dienst dat er “uitspraken worden gedaan op basis van onzorgvuldig of onvolledig onderzoek”.

Volgens de immigratiedienst beschikken rechtbanken tijdens een zitting van ongeveer zestig minuten over veel minder tijd en specialistische kennis dan de dienst zelf. Medewerkers van de IND nemen doorgaans een volledige dag voor een gehoor en kunnen bovendien deskundigen inschakelen voor documentonderzoek, taalanalyses en achtergronden over specifieke herkomstlanden.

Politieke kritiek van JA21 en vervolg bij Raad van State

Ook in de Tweede Kamer roept de gegroeide rol van vreemdelingenrechters weerstand op. Tweede Kamerlid Diederik Boomsma van JA21 stelt dat de democratische besluitvorming in het gedrang komt en reageert kritisch: “De rechterlijke macht vergroot opnieuw de rechterlijke macht: steeds vaker worden taken, besluiten, afwegingen overgeheveld van gekozen politici naar ongekozen rechters.”

Reneman wijst daarnaast op de hoge werkdruk bij de rechtbanken en mogelijke politieke druk waarmee rechters te maken kunnen krijgen bij het nemen van dergelijke beslissingen. Het betrokken Iraakse gezin uit de Zwolse zaak voerde al jarenlang procedures en ving daarbij telkens bot, voordat de rechtbank besloot dat alle gezinsleden in Nederland mogen blijven.

Boomsma stelt daarnaast over deze verschuiving: “Dit ondermijnt de scheiding der machten. Met name op asielbeleid. Dit moet stoppen.” De IND probeert intussen via de Raad van State af te dwingen dat zij na een rechterlijk vonnis aanvullend onderzoek mag blijven uitvoeren, waarna de hoogste bestuursrechter moet bepalen hoeveel beslissingsruimte de dienst behoudt.