Proces tegen vermeend 9/11-brein start pas in 2028: ‘Hooggerechtshof sluit zaak over ingetrokken deal’

Het Amerikaanse Hooggerechtshof neemt de zaak over de ingetrokken deal met Khalid Sheikh Mohammed niet in behandeling. Daarmee is de laatste juridische route afgesneden voor de man die wordt gezien als een van de ‘meesterbreinen’ achter de aanslagen op 11 september 2001. De beslissing werd maandag 19 oktober 2026 bekend.

Voor Mohammed en twee medeverdachten betekent dit dat de schikking, waarmee zij de doodstraf konden ontlopen, definitief van tafel is. Hun proces laat nog jaren op zich wachten: een rechter besloot vorige maand dat het in juni 2028 begint. In de tussentijd blijven de drie mannen vastzitten zonder veroordeling.

De schikking waarmee de doodstraf van tafel was

Twee jaar geleden sloten Khalid Sheikh Mohammed en twee anderen een schikking met het Amerikaanse openbaar ministerie. Op grond van die afspraak konden zij geen doodstraf meer krijgen, maar levenslang. In ruil daarvoor zouden de verdachten schuld bekennen aan hun rol bij de aanslagen met gekaapte vliegtuigen.

Die aanslagen kostten duizenden mensen het leven, onder meer bij de Twin Towers in New York. De deal kwam er om de zaak te kunnen afronden. Zij zou de verdachten bovendien een lang proces voor het militair tribunaal in Guantánamo Bay besparen, waar de doodstraf mogelijk was.

Minister Austin greep binnen enkele dagen in

De afspraak hield niet lang stand. Toenmalig minister van Defensie Lloyd Austin greep binnen enkele dagen in en verklaarde de deal ongeldig. Daarmee trok hij ook de overeenkomsten in met de twee medeverdachten van Mohammed. Voor de deal de zaak kon afronden, was zij dus al van tafel.

Eerder had een hoge functionaris die toezicht houdt op de oorlogsrechtbank van Guantánamo de schikking goedgekeurd. Austin nam daarna zelf de beslissingsbevoegdheid in de zaak over. Hij wees op het belang van de beslissing. Ook Republikeinse politici, onder wie Mike Johnson, de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, hadden scherpe kritiek op de deal.

De verdachten stapten naar de rechter

Mohammed en zijn medeverdachten legden de intrekking voor aan de rechter. Zij voerden aan dat Austin te laat was met zijn beslissing. Volgens hen was de schikking bovendien goedgekeurd door een bevoegde functionaris van het hof in Guantánamo Bay, zodat de minister haar niet meer ongeldig kon verklaren.

Een militaire rechter gaf de verdachten aanvankelijk gelijk. Volgens die rechter kwam de minister te laat en ging hij zijn bevoegdheden te buiten, waardoor de deal toch rechtsgeldig zou zijn. Dat oordeel stond niet in de weg aan hoger beroep: aanklagers hadden nog tijd om hiertegen in beroep te gaan.

Hof van beroep en Hooggerechtshof wijzen af

Dat beroep had succes. Een hof van beroep verwierp de argumenten van de verdachten vorig jaar al en zette daarmee een streep door de juridische deal. De uitspraak van dat hof was daarna het enige wat nog overeind stond, tot de verdachten zich tot het hoogste gerechtelijke orgaan wendden.

Het Hooggerechtshof weigert nu de zaak überhaupt in behandeling te nemen. Het gaat dus niet in op de vraag of Austin te laat was of zijn bevoegdheden overschreed. Doordat het hof niet ingaat op de zaak, blijft de uitspraak van het hof van beroep staan en is de intrekking van de deal definitief.

Meer dan twintig jaar zonder veroordeling

Mohammed werd opgepakt in Pakistan en zit vast in de beruchte Amerikaanse gevangenis Guantánamo Bay op Cuba. Hij en de twee andere verdachten zijn in de 23 jaar na hun arrestatie nooit veroordeeld. Dat maakt de zaak een van de langstlopende terrorismeprocedures die de Verenigde Staten kennen.

Mohammed is inmiddels 61 jaar oud en de bekendste gevangene die vastzit voor de aanslagen van 9/11. Dat de procedure zo lang duurt, komt mede door de juridische strijd over de schikking, die jarenlang de aandacht opeiste. Nu die strijd is beslist, verschuift de focus naar het eigenlijke proces.

Het proces begint pas in juni 2028

Een rechter bepaalde vorige maand dat het proces tegen de verdachten in juni 2028 begint. Dat is bijna anderhalf jaar na het moment waarop het Hooggerechtshof de zaak over de deal afwijst. Tot die tijd blijven de verdachten in Guantánamo Bay vastzitten, zonder dat een rechter over schuld of onschuld heeft geoordeeld.

Met de afwijzing van het Hooggerechtshof valt ook de mogelijkheid weg om het proces te vermijden via een schuldbekentenis tegen levenslang. Daarmee is de weg vrij voor een volledig proces voor het militair tribunaal. Voor de nabestaanden van de duizenden slachtoffers betekent dat opnieuw jaren wachten op een uitspraak.

Een bekentenis uit 2007 die niet telt

Een belangrijk deel van de zaak is de bekentenis die Mohammed in 2007 aflegde. Tijdens een verhoor gaf hij toe de aanslagen op onder meer de Twin Towers in New York te hebben gepland. Aanklagers konden die verklaring in principe gebruiken in het aanstaande proces tegen hem.

Dat ligt nu anders. Vorige maand oordeelde een rechter dat de bekentenis niet kan worden gebruikt. Mohammed zou haar niet vrijwillig hebben afgelegd, maar onder druk van martelingen. Daarmee verliest de aanklager een kerntuig in de zaak, terwijl ook de eerdere schikking nu definitief is vervallen.

Wat er nu nog overeind staat

Voor de verdachten staat er na de beslissing van het Hooggerechtshof vooral een onzekere route naar het proces in 2028. De deal die hun leven had gespaard, is weg. De bekentenis die de aanklagers als bewijs hadden, is door een rechter van tafel geveegd. Wat overblijft, is het militair tribunaal in Guantánamo Bay.

Voor de Amerikaanse justitie is de situatie even lastig. De zaak sleept zich al ruim twintig jaar voort en een veroordeling lijkt nog ver weg. Zeker is alleen dat de procedure over de ingetrokken schikking is afgesloten en dat het proces in juni 2028 moet beginnen.

Het vervolg van de zaak

De uitspraak van het hof van beroep staat dus vast en de schikking van twee jaar geleden is definitief van tafel. Mohammed blijft vastzitten in Guantánamo Bay, evenals zijn twee medeverdachten, in afwachting van het proces dat in juni 2028 moet beginnen.

Wat dat proces uiteindelijk oplevert, hangt af van het bewijs dat de aanklagers nog kunnen gebruiken. De bekentenis uit 2007 valt volgens een rechter af. Voor de nabestaanden van de slachtoffers van 9/11 blijft de vraag of het ooit tot een veroordeling komt dus onbeantwoord.