Van den Brink rolt met spierballen: ‘Nog 11 gemeenten onder toezicht’

In totaal staan nu 74 Nederlandse gemeenten onder verscherpt rijkstoezicht omdat zij onvoldoende opvangplekken voor asielzoekers realiseren. De lijst met achterblijvende lokale besturen groeide op maandag 2 november 2026 door een nieuw ingrijpen vanuit Den Haag. Asielminister Bart van den Brink voegde die dag elf gemeenten toe aan het overzicht van gemeenten die hun wettelijke opvangtaak nog niet vervullen.

De elf toegevoegde gemeenten liggen verspreid over vijf verschillende provincies in het noorden, oosten, westen en zuiden van Nederland. Voor deze uitbreiding van maandag stonden er al 63 andere gemeenten op de lijst van het kabinet. Alle betrokken gemeentebesturen moeten onder het ingestelde toezicht laten zien hoe zij hun achterstand bij de opvang van asielzoekers gaan inlopen.

Nieuwe toezichtmaatregelen in Limburg en Noord-Brabant

Het zuiden van het land telt vijf van de elf gemeenten die sinds maandag onder actief toezicht van het Rijk vallen. In de provincie Limburg gaat het om de gemeenten Gennep, Mook en Middelaar en Roerdalen. Deze drie Limburgse besturen boden tot dusver te weinig opvangplaatsen om te voldoen aan de landelijke opdracht voor de verdeling van asielzoekers.

Naast de drie Limburgse gemeenten greep de bewindsman ook in bij twee gemeenten in de aangrenzende provincie Noord-Brabant. Daar zijn Bergeijk en Best op maandag aan de landelijke toezichtlijst van het ministerie toegevoegd. Zowel in Noord-Brabant als in Limburg stonden uit eerdere rondes al diverse andere gemeenten onder toezicht vanwege een tekort aan beschikbare asielplekken.

Uitbreiding van de lijst in Gelderland, Friesland en Noord-Holland

Ook in de provincie Gelderland plaatste de minister op maandag drie aanvullende gemeenten onder het toezicht van de rijksoverheid. Het betreft de gemeenten Elburg, Neder-Betuwe en West Betuwe, die nog niet het vereiste aantal opvangplekken hebben geregeld. In Noord-Holland kwam er op 2 november één gemeente bij op de lijst, namelijk de kustgemeente Castricum.

De overige twee gemeenten van het nieuwe elftal liggen in de provincie Friesland. Daar besloot het kabinet om zowel Dantumadiel als Noardeast-Fryslân onder toezicht te stellen vanwege het achterblijven van de lokale asielopvang. Met de toevoeging van deze Friese, Gelderse, Noord-Hollandse, Brabantse en Limburgse gemeenten komt de teller van het ministerie op het nieuwe totaal van 74.

Wettelijke verplichtingen vanuit de spreidingswet

De maatregelen van het kabinet vloeien rechtstreeks voort uit de kaders van de spreidingswet, die in 2024 in werking trad. Op grond van deze wetgeving zijn alle Nederlandse gemeenten verplicht om een vooraf vastgesteld aantal asielzoekers binnen hun gemeentegrenzen op te vangen. De wet is bedoeld om de druk van de asielopvang eerlijker over het hele land te verdelen.

Wanneer een lokaal bestuur er niet in slaagt om tijdig voldoende opvanglocaties te openen, kan het Rijk stapsgewijs ingrijpen. De eerste formele stap in dat traject is het instellen van actief toezicht door de verantwoordelijke minister in Den Haag. Gedurende deze periode moeten de aangesproken gemeenten op korte termijn duidelijk maken hoe zij alsnog aan de wettelijke norm gaan voldoen.

Honderd ambtelijke en bijna vijftig bestuurlijke gesprekken

Voordat het kabinet overgaat tot zwaardere stappen, voert het ministerie intensief overleg met de betrokken lokale overheden over hun opvangtaak. Een woordvoerder van minister Van den Brink maakte maandag bekend dat er inmiddels honderd ambtelijke gesprekken met gemeenten hebben plaatsgevonden. Tijdens dit ambtelijke overleg worden de praktische mogelijkheden en knelpunten rondom de lokale asielopvang in kaart gebracht.

Daarnaast zijn er volgens de woordvoerder van de asielminister inmiddels bijna vijftig bestuurlijke gesprekken met gemeenten gevoerd. Dergelijke bestuurlijke overleggen vinden plaats op het hoogste niveau tussen de vertegenwoordigers van het Rijk en de lokale bestuurders. Deze gesprekken zijn erop gericht om gezamenlijk tot werkbare oplossingen te komen zodat gemeenten hun toegewezen opvangplekken alsnog zelfstandig realiseren.

Voorgeschiedenis van de eerdere 63 gemeenten op de lijst

De elf gemeenten van maandag volgen op een reeks eerdere besluiten waarbij het kabinet al 63 andere gemeenten onder toezicht stelde. In een voorgaande fase stonden er eerst 42 gemeenten op die lijst, waaronder Westland, Houten, Kerkrade, Aalsmeer, Oldebroek, Vught, Culemborg en Staphorst. Ook gemeenten als Vlaardingen en Diemen werden door het kabinet al eerder onder toezicht geplaatst.

Dat aantal van 42 groeide in een latere ronde met 21 gemeenten door naar het tussenliggende aantal van 63. Bij die groep van 21 zaten Heerenveen in Friesland, Zwartewaterland in Overijssel en Albrandswaard in Zuid-Holland. Ook Buren, Heumen, Oude IJsselstreek, Scherpenzeel en Voorst in Gelderland en Drechterland, Enkhuizen, Koggenland en Stede Broec in Noord-Holland vielen onder dat eerdere besluit.

Zuidelijke gemeenten uit de voorgaande toezichtronde

Diezelfde voorgaande uitbreiding naar 63 gemeenten omvatte destijds ook negen lokale besturen in de provincies Noord-Brabant en Limburg. In Noord-Brabant werden toen Altena, Bernheze, Bladel, Heusden, Sint-Michielsgestel en Steenbergen onder het rijkstoezicht geplaatst wegens een tekort aan opvangplaatsen. In Limburg ging het in die eerdere ronde om de gemeenten Maasgouw, Meerssen en Weert.

Voor al deze eerder aangewezen gemeenten geldt dezelfde wettelijke opdracht als voor de elf gemeenten die op 2 november zijn toegevoegd. Zij moeten onder het toezicht van CDA-minister Van den Brink concrete plannen aanleveren voor het huisvesten van asielzoekers. Zolang een gemeente nog onvoldoende plekken biedt, blijft het verscherpte toezicht vanuit het ministerie van kracht.

Uiterste dwangmiddel van opvang op gemeentekosten nog niet ingezet

Als een gemeente ook na de fase van actief toezicht nog steeds te weinig asielzoekers opvangt, beschikt de rijksoverheid over een vergaande bevoegdheid. Het Rijk kan de betreffende gemeente in dat geval opzijschuiven en zelf buiten het gemeentebestuur om een opvanglocatie regelen. Deze ingreep van de rijksoverheid staat in het bestuursrecht bekend als een indeplaatsstelling.

Wanneer de overheid op die manier zelfstandig een asielopvang in een gemeente organiseert, komen de financiële lasten daarvan volledig voor rekening van die gemeente. Dit afdwingen van opvang op gemeentekosten vormt de zwaarste maatregel die de asielminister onder de spreidingswet kan toepassen. Sinds de invoering van de wet in 2024 heeft de overheid dit uiterste middel echter nog bij geen enkele gemeente ingezet.