Klimaatactivisten die snelweg blokkeren ontlopen straf: ´OM vervolgt niet´

Terwijl de politie vooraf aankondigde harder op te treden, ontkomen bijna alle aangehouden Extinction Rebellion-demonstranten aan straf. Op 29 augustus blokkeerden klimaatactivisten de A12 in Den Haag, waarna 53 mensen werden aangehouden. Het Openbaar Ministerie heeft nu besloten het grootste gedeelte van hen niet strafrechtelijk te vervolgen. Toch zijn er twee actievoerders die een heel andere toekomst tegemoet gaan.

Een blokkade met grote gevolgen voor twee demonstranten

De actie op 29 augustus was niet de eerste keer dat Extinction Rebellion de A12 in Den Haag als protestpodium gebruikte. Klimaatactivisten legden de snelweg opnieuw plat om aandacht te vragen voor de fossiele subsidies die de Nederlandse overheid volgens hen uitbetaalt. De politie reageerde door de demonstranten aan te houden. In totaal belandden 53 personen in de boeien, een aanzienlijk aantal voor een enkele actiedag.

De politie had voorafgaand aan de actie laten weten strenger te zullen optreden bij snelwegblokkades. Dat signaal leek duidelijk: wie de A12 opliep, kon rekenen op serieuze juridische gevolgen. Toch blijkt de praktijk nu weerbarstiger. Het Openbaar Ministerie maakt namelijk een scherp onderscheid tussen de verschillende groepen aangehoudenen, en dat onderscheid bepaalt alles.

Twee verdachten in een aparte categorie

Van de 53 aangehouden demonstranten werden er 51 vastgehouden wegens overtreding van de Wet openbare manifestaties, kortweg de Wom. Zij gaven geen gehoor aan het verbod op de demonstratie. Daarnaast hield de politie twee personen apart. Zij worden ervan verdacht het verkeer opzettelijk te hebben stilgelegd. De politie beschouwt hen als de initiators en veroorzakers van de gehele blokkade. Hun zaken worden binnenkort door het Openbaar Ministerie behandeld, en vervolging behoort voor hen wel tot de reële mogelijkheden.

Bovendien valt op dat de rol die iemand speelde tijdens de actie dus zwaar meeweegt. Wie passief meedeed aan de blokkade staat er juridisch heel anders voor dan wie de actie actief op gang bracht. Dat onderscheid maakt de aanpak van het OM genuanceerder dan het eerste politiebericht deed vermoeden.

Het beleid van het OM: eerst een waarschuwing

Het Openbaar Ministerie hanteert voor Wom-overtredingen een duidelijke lijn. Bij een eerste overtreding volgt geen vervolging. Wie daarna opnieuw wordt aangehouden, krijgt een formele waarschuwing. Pas wanneer een demonstrant zich, zoals het OM zelf formuleert, “bij herhaling schuldig maakt aan het bewust overtreden van de Wom”, stapt het Openbaar Ministerie over tot strafrechtelijke vervolging. Dat betekent dat de 51 aangehoudenen in de Wom-categorie nu vrij zijn, maar niet zonder consequenties als zij opnieuw de fout ingaan.

Vervolgens rijst de vraag wat dit beleid in de praktijk betekent voor de afschrikkende werking. Het demonstratierecht is in Nederland grondwettelijk beschermd, en het OM weegt dat recht nadrukkelijk mee. Toch erkent het ook dat herhaaldelijke en opzettelijke blokkades op snelwegen niet straffeloos kunnen blijven. De grens ligt dus bij bewuste, herhaalde overtredingen.

Spanning tussen handhavingsbelofte en juridische werkelijkheid

De aankondiging van de politie dat zij strenger zou optreden bij snelwegblokkades wekte bij velen de indruk dat het tijdperk van relatief laagdrempelig actievoeren voorbij was. De beslissing van het OM plaatst die belofte echter in een ander licht. Handhaving en vervolging zijn immers twee verschillende dingen. De politie kan aanhouden; het Openbaar Ministerie beslist daarna of er ook daadwerkelijk een zaak van wordt gemaakt.

Daarmee ontstaat een interessante spagaat. Enerzijds wil de overheid een duidelijk signaal afgeven dat het blokkeren van snelwegen niet getolereerd wordt. Anderzijds beschermt het Nederlandse rechtsstelsel het demonstratierecht nadrukkelijk, ook als demonstranten daarin te ver gaan. Het OM navigeert tussen die twee belangen door de nadruk te leggen op de intentie en herhaling van overtredingen.

Wat nu voor de aangehouden activisten

Voor de 51 demonstranten die onder de Wet openbare manifestaties werden aangehouden, is de directe dreiging van een strafblad vooralsnog geweken. Toch is hun situatie niet zonder meer zorgeloos. Wie nu opnieuw wordt aangehouden tijdens een vergelijkbare actie, krijgt een officiële waarschuwing in het dossier. Een derde aanhouding kan dan wél tot vervolging leiden. Extinction Rebellion weet dus dat de ruimte voor straffeloze herhaling kleiner wordt.

De twee verdachten die als veroorzakers van de blokkade worden aangemerkt, bevinden zich bovendien in een juridisch onzekere positie. Hun zaken liggen bij het OM en worden binnenkort behandeld. Of zij ook daadwerkelijk voor de rechter verschijnen, is nog niet zeker, maar de verdenking van het opzettelijk stilleggen van het verkeer is een zwaardere beschuldiging dan een eenvoudige Wom-overtreding.

Een precedent voor toekomstige acties

De uitkomst van deze zaak zet de toon voor hoe Nederland omgaat met klimaatprotesten op snelwegen. Extinction Rebellion heeft de afgelopen jaren meerdere keren de A12 geblokkeerd, en telkens was er discussie over de juridische gevolgen. Nu het OM zijn beleid opnieuw helder heeft uiteengezet, beschikken zowel activisten als handhavers over een duidelijker kader. De komende behandeling van de zaken van de twee hoofdverdachten zal uitwijzen hoe ver de juridische grenzen in de praktijk reiken.