Beroemde regisseur overleden vlak na oeuvreprijs: ‘Pionier in zijn genre’

Twee maanden nadat het Filmfestival van Venetië hem nog eerde met een oeuvreprijs en een gerestaureerde openingsfilm, is regisseur Tinto Brass woensdag 4 november 2026 in Rome overleden. De gevierde en omstreden maker van onder meer Caligula en La chiave bereikte de leeftijd van 93 jaar, zo hebben zijn nabestaanden bekendgemaakt aan persbureau ANSA.

De cineast stierf in de Italiaanse hoofdstad rond half elf in de ochtend en woonde al tientallen jaren in het nabijgelegen dorp Isola Farnese. Zijn vrouw Caterina en twee kinderen blijven alleen achter. Voor het afscheid van de regisseur bereiden zijn nabestaanden voorlopig een strikt besloten plechtigheid voor.

Jeugd in Venetië en leerschool in Parijs

Brass kwam op 26 maart 1933 in Milaan ter wereld onder de naam Giovanni Brass, maar verhuisde vrijwel direct naar Venetië. Zijn grootvader, de kunstschilder en scenograaf Italico Brass, gaf zijn tekenende kleinzoon de bijnaam Tintoretto, wat de latere filmmaker afkortte tot zijn artiestennaam Tinto. Op verzoek van zijn vader Alessandro, een bekende strafpleiter, ging hij rechten studeren.

Die rechtenstudie rondde hij in 1957 af met een scriptie over arbeidsrelaties bij filmproductiebedrijven. Daarna trok Brass naar Parijs, waar hij tegen kost en inwoning als archivaris werkte bij de Cinémathèque française onder leiding van Henri Langlois. Daar leerde hij het montagevak en maakte hij van dichtbij de opkomst van de Franse Nouvelle Vague mee.

Van Rossellini naar experimentele regie en censuur

Na zijn terugkeer in Italië werkte hij als regieassistent voor onder anderen Alberto Cavalcanti, Joris Ivens en Roberto Rossellini. Voor laatstgenoemde monteerde hij de documentaire L’India vista da Rossellini en werkte hij mee op de set van Il generale Della Rovere. In zijn eigen vroege werk koos Brass direct voor experiment, maatschappijkritiek en provocatie.

Zijn regiedebuut beleefde hij in 1963 op dertigjarige leeftijd in Venetië met de anarchistische film In capo al mondo. Toen de censuur eiste dat hij de rolprent opnieuw zou opnemen, veranderde de eigenzinnige maker uitsluitend de titel in Chi lavora è perduto. Later dat decennium volgden experimentele films zoals Col cuore in gola en het surrealistische L’urlo.

Hooglopend conflict op de set van Caligula

Halverwege de jaren zeventig verschoof zijn aandacht naar de relatie tussen macht en seksualiteit, te beginnen met Salon Kitty uit 1976 over een Berlijns bordeel dat door de SS werd gebruikt voor spionage. Dat succes bracht Penthouse-uitgever Bob Guccione ertoe hem aan te stellen als regisseur van het groots opgezette historische drama Caligula uit 1979.

Voor deze film, gebaseerd op een script van de Amerikaanse schrijver Gore Vidal, werden hoofdrollen gespeeld door Helen Mirren, Malcolm McDowell en Peter O’Toole. Tijdens de productie ontstonden echter hevige ruzies over het scenario, waarna Guccione de montage overnam en tegen de wil van Brass expliciet pornografische scènes toevoegde. Hoewel de regisseur afstand nam van het eindresultaat, werd de gecensureerde film een wereldwijde cultklassieker.

Doorbraak van het erotische genre in de jaren tachtig

Vanaf 1983 legde Brass zich volledig toe op de erotische cinema met La chiave, een verfilming van een boek van de Japanse auteur Jun’ichirō Tanizaki. Hij verplaatste het verhaal naar Venetië en gaf hoofdrolspeelster Stefania Sandrelli hiermee een groot kassucces. In zijn verhalen stonden vrijgevochten vrouwen centraal tegenover vaak onhandige mannelijke personages.

Daarbij ontwikkelde de regisseur, zelf steevast herkenbaar aan zijn sigaar, een herkenbare visuele stijl vol spiegels, voyeuristische camerastandpunten en acteurs die recht in de lens keken. Met succesvolle titels als Miranda, Capriccio en het in een bordeel gesitueerde Paprika lanceerde hij bovendien de carrières van actrices onder wie Serena Grandi, Francesca Dellera en Debora Caprioglio.

Latere filmprojecten en theaterwerk in Rome

Een ander bekend werk uit deze periode is All Ladies Do It uit 1992, in Italië uitgebracht onder de titel Così fan tutte. Deze erotische komedie met Claudia Koll over buitenechtelijke avonturen vormde een vrijpostige bewerking van de gelijknamige opera van Wolfgang Amadeus Mozart. Na de eeuwwisseling bleef hij actief met onder meer Senso ’45 en de korte film Eve al Desnudo uit 2015.

Naast zijn filmwerk regisseerde hij diverse theaterstukken, waaronder een bewerking van de opera Don Giovanni in 2009 in het Romeinse park Villa Pamphili. Datzelfde jaar presenteerde hij tijdens een retrospectief in Venetië zijn achttien minuten durende korte film Hotel Courbet. Eerder wijdde ook de Cinémathèque française in Parijs in januari 2002 al een groot eerbetoon aan zijn oeuvre onder de naam Éloge de la chair.

Huwelijken met Carla Cipriani en Caterina Varzi

In zijn persoonlijke leven vormde zijn eerste echtgenote Carla Cipriani decennialang een vaste steunpilaar, zowel thuis als op de filmset. Het paar trouwde in 1957 en kreeg samen twee kinderen, terwijl Cipriani bij een groot deel van zijn films optrad als coscenariste en scriptgirl. Hun huwelijk duurde bijna vijftig jaar, tot aan haar overlijden in 2006.

In april 2010 werd de filmmaker in het ziekenhuis van Vicenza opgenomen op de afdeling neurochirurgie vanwege een lichte hersenbloeding. Zeven jaar later, op 3 augustus 2017, trad hij op 84-jarige leeftijd in zijn Romeinse villa opnieuw in het huwelijk met oud-advocate, psychoanalytica en actrice Caterina Varzi. Zij speelde eerder onder meer in zijn korte film uit 2009.

Laatste onderscheiding op het Lido in september

Tijdens de 83e editie van het Filmfestival van Venetië kreeg zijn werk op 1 september 2026 nog een prominente plek. Het festival opende de vooravond met een 4K-restauratie van zijn thriller Col cuore in gola uit 1967, met Jean-Louis Trintignant en Ewa Aulin. Tegelijkertijd kende de Italiaanse bond van filmjournalisten hem de prestigieuze Premio Pietro Bianchi toe.

De journalistenbond prees hem daarbij als een “meester van een radicaal vrije, visionaire en vooruitziende cinema” die het publiek decennialang wist uit te dagen. Vanwege een plotselinge koortsaanval kon de hoogbejaarde regisseur zelf niet naar het Lido afreizen om de prijs in ontvangst te nemen. Zijn vrouw las daarom zijn geschreven boodschap voor aan de zaal: “Ik kan er niet zijn, maar ik ben bij jullie, met het hart in de keel”.