Beroemde dirigent plots overleden: ‘Nederlands Concertgebouworkest brengt hulde’

Het Nederlandse Concertgebouworkest neemt afscheid van de gerenommeerde Zweedse dirigent Herbert Blomstedt, die woensdag op 99-jarige leeftijd is gestorven in zijn woning in Göteborg. Tussen 1983 en 2023 stond hij tientallen keren voor het Amsterdamse orkest. Het overlijden van de orkestleider is bekendgemaakt door zijn management en het Gewandhausorchester in Leipzig.

Blomstedt bleef tot op zeer hoge leeftijd wereldwijd actief op de bok en gold decennialang als een vooraanstaande vertolker binnen de internationale klassieke muziekwereld.

Jeugd in Amerika en muzikale vorming in Europa

Zijn brede belangstelling bracht hem daarna naar de modernisten in het Duitse Darmstadt en de barokpioniers in het Zwitserse Bazel. De grondbeginselen van het dirigeren leerde hij van de strenge Rus Igor Markevitch. Bij de Amerikaan Leonard Bernstein vond hij naar eigen zeggen inspiratie “in zijn enorme spontaniteit en rijkdom aan ideeën. Hij maakte me los.”

Van Scandinavische orkesten naar Leipzig en San Francisco

In 1954 maakte de Zweed zijn officiële debuut als dirigent bij het Koninklijk Filharmonisch Orkest van Stockholm. Vervolgens voerde hij jarenlang de muzikale leiding over verschillende voorname orkesten in Zweden, Noorwegen en Denemarken. Hij benutte zijn bekendheid tevens om werken van Scandinavische componisten zoals Nielsen, Berwald en Stenhammar onder de aandacht te brengen.

Later verlegde hij zijn werkterrein naar Duitsland, waar hij aantrad bij de Staatskapelle Dresden in de Semperoper en het NDR Sinfonieorchester in Hamburg. Ook was hij chef-dirigent van het San Francisco Symphony en zeven jaar lang van het Gewandhausorchester Leipzig, waaraan hij tot het laatst als eredirigent verbonden bleef.

Bekroonde vertolkingen en hoge Duitse onderscheiding

Internationaal verwierf de maestro vooral faam met zijn uitvoeringen van Duitse en Oostenrijkse componisten als Beethoven, Brahms en Bruckner. Voor zijn omvangrijke oeuvre en prijswinnende plaatopnames ontving hij meerdere eredoctoraten en prestigieuze prijzen. Zo werd zijn werk bekroond met twee Grammy’s, de Britse Gramophone Classical Music Award en de Franse Grand Prix du Disque.

Op 95-jarige leeftijd kreeg hij in Leipzig bovendien het Grootkruis van Verdienste met Ster in de Orde van Verdienste van de Bondsrepubliek uitgereikt. De Saksische premier Michael Kretschmer sprak hem voorafgaand aan een concert toe: “Wij bewonderen uw vitaliteit, uw soepele geest en uw onvermoeibare kracht. U bent een bruggenbouwer in de beste zin van het woord.”

Levensovertuiging als zevendedagsadventist op de bok

Het christelijke geloof speelde een centrale rol in het dagelijks leven van de dirigent. Als toegewijd zevendedagsadventist at hij vegetarisch, rookte hij niet en dronk hij geen alcohol, koffie of thee. Op zaterdag, de wekelijkse sabbat binnen zijn kerkgenootschap, weigerde hij te repeteren, al maakte hij voor daadwerkelijke concertuitvoeringen bewust een uitzondering.

Dergelijke uitvoeringen op de rustdag beschouwde hij namelijk niet als reguliere arbeid, maar als een religieuze viering. Wel geloofde hij sterk in de kracht van muziek om “levens ten goede te veranderen” in uiteenlopende politieke en culturele landschappen.

Artistieke drijfveer en levensmotto van Tolstoj

Zijn artistieke levensmotto haalde de Zweed uit een essay over kunst van de Russische schrijver Lev Tolstoj: “Altijd blijven zoeken naar iets wat nog meer waarheid bevat.” Diezelfde houding herkende hij in de Latijnse spreuk in het vaandel van het Gewandhausorchester in Leipzig, die luidt dat echt plezier een serieuze zaak is.

In een interview verwoordde hij zijn persoonlijke missie om “zoveel mogelijk mensen van goede muziek te laten genieten. Het zet je aan om anders na te denken. Je krijgt er een scherper gevoel voor verhoudingen en schoonheid door.” Vlak voor een concert in München op 93-jarige leeftijd stelde hij: “Muziek houdt me jong en nederig.”

Laatste moeilijke optreden en achterblijvende familie

Zelfs op hoge leeftijd wilde hij zich technisch blijven ontwikkelen, want “dirigenten met een slagtechniek uit de steentijd kunnen geen orkest leiden uit de eeuw van de digitale snelweg.” Over het veelvuldig uitvoeren van meesterwerken zoals de Negende symfonie van Franz Schubert zei hij: “Ik geloof niet in definitieve antwoorden. Er liggen altijd weer ontdekkingen te wachten.”

In mei stond Blomstedt voor het laatst op het podium, toen hij vanuit een rolstoel het San Francisco Symphony leidde bij de Negende symfonie van Gustav Mahler. Tijdens het derde deel werd hij onwel en lag het concert enkele minuten stil, waarna hij zijn resterende optredens voor dit jaar afzegde; hij laat vier dochters en zeven kleinkinderen na.