Wetsvoorstel Van den Brink: ´Celstraf voor wie terugkeer tegenwerkt´

Asielminister Bart van den Brink (CDA) wil het doelbewust tegenwerken van terugkeer strafbaar stellen voor uitgeprocedeerde asielzoekers. Het wetsvoorstel dat woensdag 7 oktober 2026 in consultatie ging, kent een maximale celstraf van zes maanden. Het gaat nadrukkelijk om mensen die hun vertrek actief frustreren, niet om iedereen die zonder verblijfsrecht in Nederland is.

Het voorstel is bewust smaller opgezet dan het plan dat eerder dit jaar sneuvelde in de Eerste Kamer. Dat eerdere voorstel stelde illegaal verblijf als zodanig strafbaar. Van den Brink beloofde direct na de val van die wet een beter gericht plan. Het nieuwe voorstel is daarvan de uitwerking en moet nog een lange route afleggen.

Celstraf of boete tot 5.500 euro

Volgens het wetsvoorstel kan een vreemdeling die zijn terugkeer actief tegenwerkt een celstraf van maximaal zes maanden krijgen. In plaats daarvan kan ook een geldboete worden opgelegd, tot een maximum van 5.500 euro. De rechter krijgt dus ruimte om te kiezen tussen een vrijheidsstraf en een financiële sanctie, afhankelijk van de zaak.

Nieuw is de strafbaarstelling niet helemaal. In sommige gevallen is het nu al strafbaar om niet mee te werken aan terugkeer naar het land van herkomst. Het wetsvoorstel breidt die bestaande strafbaarstelling uit. Het gaat dus om het verruimen van een bepaling die al bestaat, niet om een volledig nieuw strafbaar feit.

Straf pas aan het einde van het asielproces

Van den Brink benadrukt dat een straf pas aan het einde van het asielproces aan de orde komt. Eerst moet alles zijn geprobeerd om iemand te laten vertrekken. Pas als deze persoon daarna blijft tegenwerken, kan de celstraf worden opgelegd. De minister presenteert de sanctie daarmee als laatste redmiddel in plaats van als eerste reactie.

Die opzet past bij de belofte die hij na het sneuvelen van het vorige voorstel deed. Het nieuwe plan moest gericht zijn op de groep die doelbewust terugkeer tegenwerkt. Wie daadwerkelijk meewerkt aan vertrek, of nog in een lopende procedure zit, valt volgens de uitleg van de minister buiten het bereik van de straf.

Minderjarigen vallen buiten het voorstel

Minderjarigen worden uitgesloten van de strafbaarstelling. Het kabinet vindt het volgens de toelichting niet wenselijk dat zij onder de regeling vallen. Daarmee trekt het voorstel een duidelijke grens rond de groep op wie de sanctie van toepassing is. Gezinnen met kinderen blijven op dit punt dus buiten schot voor wat betreft de kinderen zelf.

Ook op een ander punt is het voorstel nadrukkelijk beperkter. Van een algehele strafbaarstelling van illegaliteit is geen sprake. Dat maakt het plan een stuk minder vergaand dan het brede verbod waar de Tweede Kamer vorig jaar mee instemde. De regeling richt zich op gedrag rond terugkeer, niet op verblijf zonder papieren.

Waarom de eerdere wet sneuvelde

De Tweede Kamer nam vorig jaar plotseling een voorstel aan om illegaliteit in brede zin strafbaar te stellen. De PVV had die bepaling via een amendement toegevoegd aan de asielnoodmaatregelenwet. Er kwam veel kritiek op, omdat op papier ook hulp aan mensen zonder verblijfsrecht strafbaar zou kunnen worden. Het voorbeeld van iemand die een kom soep geeft, kwam vaak voorbij.

Die discussie droeg eraan bij dat de hele asielnoodmaatregelenwet onder vuur kwam te liggen. Van den Brink probeerde de strafbaarstelling nog af te zwakken, maar dat mocht niet baten. In de Eerste Kamer stemde de PVV tegen de wet die door haar eigen oud-asielminister Marjolein Faber was voorbereid. Ook coalitiepartij D66 stemde niet voor.

Kabinet erkent rommelig wetgevingsproces

In de toelichting op zijn voorstel schrijft Van den Brink dat het kabinet ‘erkent dat het wetgevingsproces een uitzonderlijk verloop heeft gekend’. Volgens hem is dit het draagvlak voor de strafbaarstelling ‘niet ten goede gekomen’, ook bij de betrokken uitvoeringsorganisaties. Het is een opvallende erkenning in een stuk dat bedoeld is om dezelfde maatregel opnieuw te verdedigen.

Toch blijft het kabinet erbij dat de strafbaarstelling nodig is. De maatregel is volgens de toelichting wel flink afgezwakt vergeleken met het plan van de PVV. De boodschap van het kabinet is dus tweeledig: het inhoudelijke doel blijft overeind, maar de vormgeving is aangepast om meer steun te krijgen.

Nog een lange weg naar de Tweede Kamer

Dat het voorstel in consultatie is gegaan, betekent dat het nog lang niet gelding heeft. Na de consultatie moet het worden voorgelegd aan de Raad van State. Pas daarna volgt behandeling in de Tweede Kamer zelf. Of het voorstel de eindstreep haalt, hangt dus af van meerdere adviezen en stemmingen.

Twee andere maatregelen uit de asielnoodmaatregelenwet lopen intussen via een andere asielwet. Het gaat om het schrappen van dwangsommen en het verruimen van de ongewenstverklaring. De Eerste Kamer stemt daar volgende week over. Die stemming laat zien dat onderdelen van het gesneuvelde pakket alsnog een route krijgen.

Rechtszaak toont de grenzen van de huidige wet

Een recente zaak illustreert wat nu al mogelijk is. De politierechter van de rechtbank Midden-Nederland veroordeelde dit jaar een 35-jarige Somalische man tot 14 weken gevangenisstraf. Hij had een medebewoner van de Amersfoortse opvang voor alcoholverslaafde dak- en thuislozen mishandeld en weigerde Nederland te verlaten, ondanks een inreisverbod van tien jaar.

Het nieuwe wetsvoorstel speelde in die zaak geen rol; de rechter oordeelde op basis van de huidige wetgeving. In het vonnis staat dat de mogelijkheden van de strafrechter niet overschat moeten worden. De ervaring leert volgens de rechtbank dat illegale vreemdelingen ook na lange gevangenisstraffen vaak in Nederland blijven. Een straf moet iemand vooral prikkelen om daarna alsnog te vertrekken.