Vier ministers falen samen op één dossier: ‘Hoe versnipperd wil je het hebben’

Vier bewindspersonen aan één tafel, en toch weet niemand precies wie de leiding heeft. Dat was donderdag het pijnlijke beeld in de Tweede Kamer, tijdens een debat over de aanpak van mensen met verward en onbegrepen gedrag. Van BBB tot GroenLinks-PvdA: iedereen was het erover eens dat het systeem faalt, maar de oplossing blijft gordijndun.

Al twee jaar dezelfde conclusie

De problemen zijn niet nieuw. Bijna twee jaar geleden bracht een parlementaire verkenning al een alarmerend oordeel. Men weet niet van elkaars initiatieven, de grote lijnen worden niet bewaakt en het ontbreekt aan overkoepelend beleid, financiering en verantwoording, stond er in zwart op wit. Toch is er sindsdien weinig veranderd. Donderdag hoorde de Kamer opnieuw vrijwel exact hetzelfde verhaal, ditmaal van de Kamerleden zelf.

Dat vier bewindspersonen naar het debat kwamen, zegt genoeg over de omvang van het probleem. Hilde Wendel van de VVD omschreef de situatie treffend: “Dat laat de betrokkenheid zien. Maar het laat tegelijkertijd zien hoe versnipperd het is over de verschillende ministeries.” Bovendien is er geen duidelijke regisseur. Kamerleden drongen er daarom op aan dat de minister van Binnenlandse Zaken de coördinerende rol op zich neemt.

Geen eenheid over budget of beleid

Niet alleen de aanpak is versnipperd, ook de financiering is dat. Jeltje Straatman van het CDA reageerde op vragen van de Groep Markuszower met de opmerking dat er met diezelfde hoeveelheid geld veel efficiënter gewerkt kan worden. Echter, eerst moet duidelijk zijn welk geld er eigenlijk beschikbaar is. D66-Kamerlid Mahjoub Mathlouti maakte dat punt scherp: “Pas als we zien om hoeveel geld het gaat, kun je spreken over of iets genoeg is of niet.”

Hilde Wendel sloot zich daarbij aan en vroeg om meer coördinatie op financieel vlak: “Welk geld is waarvoor en op welke manier zetten we dat in?” Lisa Westerveld van GroenLinks-PvdA gooide echter een steen in de vijver. Zij stelde droogjes: “De vraag is: welk geld? Dat is er niet.” Daarmee raakte zij een gevoelig punt, want tegelijkertijd krimpt het budget voor ggz-wonen door de huidige coalitieplannen.

Geestelijke gezondheidszorg centraal in het debat

Oplossingen die in het debat de revue passeerden, draaiden grotendeels om de geestelijke gezondheidszorg. De oppositie stelde kritische vragen aan de coalitie: moet er dan niet ook meer geld naar de ggz? Dat is een logische vraag, omdat veel mensen met verward gedrag kampen met psychiatrische problemen en een gebrek aan passende zorg. Bovendien leidt een tekort aan ggz-plaatsen er rechtstreeks toe dat mensen op straat belanden, zonder begeleiding of behandeling.

Daarnaast wezen meerdere Kamerleden op de gevolgen voor de politie. Die organisatie fungeert in de praktijk als vangnet voor een probleem dat eigenlijk thuishoort in de zorg. Caroline van der Plas van BBB verwoordde het zonder omhaal: “De politie is geen oppas.” Daarmee bedoelde ze dat agenten niet zijn opgeleid noch uitgerust om structureel op te treden als vervangers van de geestelijke gezondheidszorg.

Bestuurlijk labyrint zonder uitweg

Wat dit debat blootlegde, is een bestuurlijk labyrint. Meerdere ministeries zijn betrokken, meerdere potjes geld bestaan naast elkaar, en er is geen centrale regie. Gemeenten, zorginstellingen, politie en de rijksoverheid werken langs elkaar heen. Dat patroon bestaat al jaren, maar de urgentie groeit. Vorig jaar ontving de politie bijna 170.000 meldingen over mensen met verward gedrag, een recordaantal dat de druk op alle betrokken partijen verder vergroot.

Vervolgens is de vraag: wie trekt nu eigenlijk aan de bel? Kamerleden uit vrijwel alle hoeken van het politieke spectrum lieten donderdag weten dat het genoeg is geweest. Toch bleef concreet nieuws over structurele maatregelen of extra middelen uit. De oproep aan de minister van Binnenlandse Zaken om regie te nemen, klinkt krachtig, maar de vraag is welke bevoegdheden en middelen daadwerkelijk worden meegegeven.

Breed politiek ongemak, maar weinig houvast

Het brede politieke ongemak in de Kamer is opvallend. Normaal gesproken staan coalitiepartijen en oppositie lijnrecht tegenover elkaar. Echter, bij dit onderwerp trekt iedereen dezelfde kant op: het moet anders, het moet beter en er moet iemand de verantwoordelijkheid nemen. Dat de oppositie vraagtekens plaatst bij bezuinigingen op de ggz, terwijl de coalitie tegelijkertijd pleit voor efficiëntie binnen bestaande budgetten, laat zien hoe lastig de politieke puzzel is.

Bovendien toont het debat aan dat de kloof tussen beleidspraat en praktijk groot is. Zorgprofessionals, gemeenten en politieagenten wachten niet op nog een verkenning of nog een overleg. Zij werken dagelijks met mensen die tussen de wal en het schip vallen. Lisa Westerveld verwoorde de frustratie van velen: zolang onduidelijk blijft hoeveel geld er is en waar het naartoe gaat, blijft elke ambitie een papieren tijger.

Volgende stap ligt bij de minister

Na het debat van donderdag ligt de bal bij de bewindspersonen. De Tweede Kamer heeft breed en luid zijn onvrede uitgesproken. De verwachting is dat de minister van Binnenlandse Zaken nu met een concrete reactie moet komen over de coördinerende rol. Of dat leidt tot een nieuw overlegorgaan, heldere financieringsafspraken of een nationaal plan, is vooralsnog onbekend. Wat duidelijk is: nog een parlementaire verkenning zonder uitvoering zal de Kamer niet accepteren.