Het Sociaal en Cultureel Planbureau sloeg dinsdag hard terug na de presentatie van de miljoenennota. Belangrijke maatschappelijke opgaven blijven liggen, lasten worden doorgeschoven en het voorgenomen beleid leidt op lange termijn tot een hogere overheidsschuld, aldus het planbureau. Dat oordeel vormt de harde kern van een dag waarop tientallen organisaties, van boerenclub tot ziekenhuiskoepel, het kabinet publiekelijk de maat namen.
Een dag van aankondigingen en onvrede
Op Prinsjesdag 2026 presenteerde het minderheidskabinet zijn begrotingsplannen voor het komende jaar. Koning Willem-Alexander las de troonrede voor in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Daarna volgde de gebruikelijke stroom van reacties, maar dit jaar was die opvallend fel. Vrijwel elke grote sector liet weten dat de plannen tekortschoten. Daarmee ontstond een breed en divers front van kritiek, dat verder reikte dan de traditionele bezwaren van werkgevers alleen.
Het karakter van het minderheidskabinet speelde daarbij een rol. Ondernemersorganisaties VNO-NCW en MKB-Nederland erkenden dat de richting van het beleid klopt, maar wezen er tegelijk op dat de plannen door het gebrek aan een parlementaire meerderheid onzeker zijn. VNO-NCW-voorzitter Coen van Oostrom formuleerde het bot: Nederland kan het zich niet veroorloven om nog jaren door te modderen. Bovendien groeien de overheidsuitgaven harder dan de economie, wat volgens de ondernemerskoepels een gezamenlijke langetermijnagenda noodzakelijk maakt.
Boeren voelen zich als melkkoe behandeld
De landbouwsector reageerde bijzonder scherp. LTO-voorzitter Ger Koopmans stelde dat de begrotingsplannen onvoldoende samenhang vertonen als het gaat om de verduurzaming van de landbouw. Hij hekelde onder meer de btw-verhoging op bloemen en planten, die de sierteelt een slechtere concurrentiepositie oplevert. Dat botst volgens LTO met de ambitie om de milieubelasting door gewasbeschermingsmiddelen te verminderen. De vraag die Koopmans publiekelijk stelde, was raak: is onze sector een cashcow om gaten in de begroting dicht te fietsen?
Bovendien omgeeft het stikstoffonds van 20 miljard euro volgens LTO nog veel onzekerheid. De organisatie bepleit daarom een snelle invoering van een rekenkundige ondergrens, waardoor projecten kleine hoeveelheden stikstof mogen uitstoten. Dat moet vergunningverlening versnellen, een punt dat boeren al jaren hoog op de agenda hebben staan.
Zorg en jeugd: pleisters in plaats van oplossingen
In de zorgsector klonk een vergelijkbaar geluid. De overkoepelende organisatie van universitaire ziekenhuizen, UMCNL, mist richting en zekerheid in de begroting. Omdat de plannen van een minderheidskabinet niet bij voorbaat op een meerderheid kunnen rekenen, ontstaan onvoorspelbare situaties, vindt de koepel. UMCNL benadrukt dat niet de vraag is óf Nederland met een crisis te maken krijgt, maar wanneer. Denk daarbij aan cyberaanvallen, infectieziekten of grootschalige stroomuitval. Ook NVZ-voorzitter Ad Melkert zag te weinig toekomstperspectief en constateerde dat het kabinet vasthoudt aan eerder aangekondigde bezuinigingen op de zorg.
Branchevoorzitter Ahmed Aboutaleb van Jeugdzorg Nederland noemde de kabinetsmaatregelen voor de jeugdzorg pleisters die het stelsel niet fundamenteel verbeteren. Hij wees erop dat in elke schoolklas gemiddeld vier kinderen in de jeugdzorg zitten en dat dit niet houdbaar is. Bovendien waarschuwde hij dat een eigen bijdrage in de jeugdzorg, een idee waaraan het kabinet werkt, kwetsbare gezinnen extra hard raakt.
Klimaat en mobiliteit: uitstel maakt het duurder
Op het gebied van klimaat en energie klonk eveneens forse kritiek. De Jonge Klimaatbeweging stelde dat klimaat ergens onderaan de agenda bungelt. Daarbij wezen ze op versoepelingen van klimaatbeleid, zoals een verlaging van de vliegbelasting en een verlengde accijnskorting op benzine en diesel. Organisatie Natuur & Milieu pleitte voor een CO2-plafond voor de luchtvaart en voor het schrappen van belastingvoordelen voor grootverbruikers van fossiele energie. Directeur Marjolein Demmers stelde dat uitstel leidt tot meer klimaatschade en hogere kosten voor huishoudens en bedrijven.
Netbeheer Nederland wees erop dat noodzakelijke keuzes achterwege zijn gebleven. Directeur Hans-Peter Oskam formuleerde het bondig: uitstel van keuzes maakt de opgave niet kleiner, maar uiteindelijk wel duurder. Reizigersorganisatie Rover sloot daarbij aan door te stellen dat de extra investeringen in het openbaar vervoer weliswaar welkom zijn, maar onvoldoende om de achterstanden weg te werken. Rover-directeur Daan Zieren pleitte voor een Nationale Investeringsbank die ook in spoor, busbanen en metrolijnen kan investeren, gefinancierd met privaat geld van pensioenfondsen.
Lichtpuntjes in een kritische dag
Niet alle reacties waren negatief. Universiteiten van Nederland reageerde positief op een aangekondigde extra investering van ruim 580 miljoen euro per jaar in hoger onderwijs en wetenschap. Voorzitter Caspar van den Berg noemde de maatregel noodzakelijk, omdat Nederland voor grote uitdagingen staat op het gebied van economie, veiligheid en de energietransitie. Hulporganisaties CARE Nederland, Partos en Dorcas waren voorzichtig positief over het extra geld voor internationale samenwerking, al benadrukten ze dat de eerdere bezuinigingen daarmee nog niet structureel zijn teruggedraaid. CARE Nederland-directeur Inge Kauer wees op de urgentie in Soedan, Gaza en Nepal.
Grote uitdagingen vragen meer dan plannen
Het SCP vatte de spanning van de dag goed samen. Het planbureau constateerde dat het kabinet weliswaar investeert in defensie, onderwijs, klimaat, natuur, wonen en infrastructuur, maar dat daarmee de rekening gedeeltelijk bij toekomstige generaties wordt neergelegd. Bovendien raken de ombuigingen op zorg en sociale zekerheid kwetsbare groepen harder. Het planbureau stelde ook dat Nederland niet op koers ligt om de klimaatdoelen te halen en dat uitstel de toekomstige opgave groter en duurder maakt.
Ondernemersorganisatie FME, die de technologische industrie vertegenwoordigt, signaleerde dat bedrijven klem zitten door hoge kosten, oplopende lasten en regeldruk. Voorzitter Theo Henrar stelde dat het kabinet niet alleen moet investeren in de economie van morgen, maar ook moet zorgen dat bedrijven vandaag concurrerend kunnen ondernemen. De komende maanden, tijdens de behandeling van de begroting in de Tweede Kamer, wordt duidelijk welke plannen het halen en welke sneuvelen bij gebrek aan een parlementaire meerderheid.
