De avondklok was begin 2021 geen politieke keuze, maar bittere noodzaak. Dat is althans de overtuiging van oud-premier Mark Rutte, die maandag verscheen voor de parlementaire enquêtecommissie corona. Zonder die ingrijpende maatregel, zo stelde hij, hadden de Nederlandse ziekenhuizen de stroom aan coronapatiënten simpelweg niet meer kunnen verwerken. Wat zijn verhoor onthult, werpt een nieuw licht op de besluitvorming achter een van de meest betwiste maatregelen uit de pandemie.
Zorg stond op het punt te bezwijken
In de maanden voorafgaand aan de invoering van de avondklok was de druk op de Nederlandse zorg al enorm. Ziekenhuizen kampten met volle intensive-careafdelingen en het risico op zogenaamd code zwart, waarbij artsen zouden moeten beslissen wie wel en wie geen behandeling krijgt, werd steeds reëler. Volgens Rutte was het kabinet zich scherp bewust van die dreiging. Bovendien liepen de besmettingscijfers begin 2021 opnieuw op, mede door de opkomst van nieuwe virusvarianten.
De samenleving stond op dat moment al vrijwel volledig op slot. Horeca en winkels waren dicht, evenementen werden al lange tijd niet meer toegestaan en zelfs de scholen waren opnieuw gesloten. Dat laatste was een pijnlijke beslissing, omdat er politiek breed draagvlak bestond om kinderen juist zoveel mogelijk naar school te laten gaan. Toch bleek ook dat niet voldoende om het tij te keren.
Rutte: thuiswerkplicht had nauwelijks geholpen
Rutte erkende tijdens het verhoor dat een thuiswerkplicht in theorie nog een optie was geweest. Toch verwierp hij die als serieus alternatief. Omdat op dat moment al vrijwel iedereen vanuit huis werkte, zou zo’n verplichting volgens hem nauwelijks aanvullend effect hebben gehad. Daarmee viel ook dat instrument af. De avondklok bleef over als de enige maatregel die nog een betekenisvol verschil kon maken, aldus de oud-premier.
Computermodellen speelden daarbij een cruciale rol. Volgens Rutte toonden die modellen aan dat de avondklok het aantal besmettingen merkbaar kon verlagen. Dat was precies wat nodig was: minder besmettingen betekende minder ziekenhuisopnames, en minder opnames betekende dat de zorg het hoofd boven water kon houden. Daarom liet het kabinet zich overtuigen, ondanks de juridische en maatschappelijke bezwaren.
Grondrecht botste met volksgezondheidszorg
Het kabinet was zich er terdege van bewust dat de avondklok een grondrecht raakte, namelijk het recht van mensen om zich vrij te bewegen. Dat weegt zwaar in een rechtsstaat. Toch besloot het kabinet de maatregel door te voeren, omdat de gevolgen van niets doen naar zijn inschatting nog zwaarder zouden zijn geweest. Rutte benadrukte dat het geen beslissing was die licht werd genomen.
Bovendien stond de avondklok vrijwel direct onder vuur. Vlak na de invoering, in februari 2021, deed een rechter in kort geding de maatregel tijdelijk van tafel. De overheid stapte naar de hoger beroepsrechter, die de avondklok vervolgens toch in stand hield. Die juridische strijd illustreert hoezeer de maatregel de grenzen van wat in een democratie toelaatbaar is, opzocht.
Enquêtecommissie toetst elke beslissing
De parlementaire enquêtecommissie corona heeft als taak om de besluitvorming tijdens de pandemie grondig door te lichten. Daarbij gaat het niet alleen om de vraag of maatregelen werkten, maar ook of ze proportioneel waren en of de communicatie naar de bevolking klopte. Rutte is een van de meest prominente getuigen die de commissie oproept, omdat hij als premier eindverantwoordelijk was voor het coronabeleid.
Tijdens zijn verhoor stond Rutte achter alle keuzes die hij destijds maakte. Dat neemt niet weg dat de commissie ook kritische vragen stelde over de totstandkoming van beleid, de rol van wetenschappelijk advies en de communicatie met de Tweede Kamer. Het is aan de commissie om uiteindelijk conclusies te trekken en te oordelen of de juiste afwegingen zijn gemaakt.
Betwiste maatregel blijft stof geven
Vijf jaar na de invoering blijft de avondklok een gevoelig onderwerp. Voorstanders wezen destijds op de epidemiologische noodzaak. Critici zagen in de maatregel een ongerechtvaardigde aantasting van burgerlijke vrijheden, en sommigen betwijfelen of het effect echt zo groot was als de modellen voorspelden. De bronnen maken duidelijk dat de precieze impact van de avondklok op besmettingscijfers en ziekenhuisopnames moeilijk te isoleren valt van andere factoren. Dat laat ruimte voor een voortdurend debat over proportionaliteit en effectiviteit.
Wat het verhoor van Rutte duidelijk maakt, is dat de beslissing om de avondklok in te voeren niet lichtvaardig werd genomen. Het kabinet zag zichzelf voor een keuze gesteld waarbij elk alternatief al was uitgeput of onvoldoende werd geacht. Of die analyse achteraf juist was, is precies de vraag die de parlementaire enquêtecommissie corona probeert te beantwoorden. De conclusies van de commissie zullen naar verwachting bepalen hoe Nederland terugkijkt op een van de meest ingrijpende hoofdstukken uit zijn recente geschiedenis.
Bronnen en credits
Bronnen: Ditjes & Datjes, RTL Nieuws
