De parlementaire enquêtecommissie corona legt een pijnlijk spanningsveld bloot. Hugo de Jonge, toenmalig minister van Volksgezondheid, klaagde tijdens zijn verhoor dat debatten in de Tweede Kamer en Eerste Kamer het uitvoerende werk van zijn ministerie ernstig vertraagden. Tegelijkertijd klaagden Kamerleden dat zij nauwelijks tijd kregen om zich op diezelfde debatten voor te bereiden. De vraag is daarmee wie wie eigenlijk in de weg liep.
Verhoor legt appverkeer bloot
Tijdens het verhoor van de parlementaire enquêtecommissie corona kwamen berichten boven tafel die De Jonge eerder stuurde aan zijn partijgenoot en collega-minister Ferd Grapperhaus. In die appjes uitte de CDA-bewindsman zijn frustratie over de frequentie en omvang van de coronadebatten. De berichten tonen hoe hoog de spanning intern opliep, terwijl Nederland middenin een ongekende gezondheidscrisis zat. Bovendien laten ze zien dat het onderlinge verkeer tussen ministers minder formeel verliep dan naar buiten toe vaak zichtbaar was.
De Jonge stuurde naar Grapperhaus onder meer de tekst: “Ooit zullen ze gestraft worden in het hiernamaals.” Daarnaast schreef hij: “Dan wordt eindelijk verteld hoe de Kamer de brandweer van het werk heeft gehouden deze crisis.” Met ‘de brandweer’ bedoelde De Jonge niet de hulpdiensten, maar het kabinet en zijn eigen ministerie van Volksgezondheid. De vergelijking is veelzeggend: in zijn beleving was zijn departement een crisisploeg die steeds werd weggeroepen terwijl het vuur nog brandde.
Minister erkent spanning, maar nuanceert
Tijdens zijn verhoor door de commissie haastte De Jonge zich wel om te benadrukken dat hij de rol van het parlement niet ontkende. Hij zei te begrijpen dat debatteren met de Kamers bij zijn taak hoorde als minister. Toch vond hij dat de debatten soms onevenredig veel tijd opeisten. Volgens hem ging die tijd rechtstreeks af van de capaciteit om de coronamaatregelen daadwerkelijk uit te voeren en te organiseren. De balans tussen politieke controle en bestuurlijk handelen stond daardoor voortdurend onder druk.
Het is echter een tweesnijdend zwaard. Want terwijl De Jonge klaagde over tijdverlies door debatten, worstelden de Kamerleden zelf met een geheel ander probleem. Zij ontvingen de informatie van het kabinet structureel te laat. Daardoor was ook hun voorbereiding verre van optimaal. Bovendien mochten zij nauwelijks met dat euvel bij de minister zelf aankloppen, want juist de debatten waren hun enige formele instrumenteel.
Agema: ‘Veertig seconden per pagina’
Oud-PVV-Kamerlid Fleur Agema verwoordde de frustratie aan Kamerzijde concreet en confronterend. Zij zei dat zij soms maar veertig seconden per pagina had om een debat voor te bereiden. Dat betekent dat ze stapels documenten moest doorlopen in een tempo waarbij grondig lezen feitelijk onmogelijk was. Vervolgens moest ze met die minimale voorbereiding toch inhoudelijk en kritisch het debat ingaan met de minister. Dat de kwaliteit van de parlementaire controle daaronder leed, ligt voor de hand.
De verklaring van Agema plaatst de klacht van De Jonge in een ander licht. Waar hij de Kamer verweet hem af te leiden van het uitvoerende werk, stelt haar getuigenis dat Kamerleden nauwelijks de middelen hadden om hun controlerende taak behoorlijk te vervullen. Beide kanten ervoeren dus dezelfde periode als chaotisch en ontoereikend. Echter, de oorzaken die zij daarvoor aanwezen, wezen in tegengestelde richtingen.
Enquêtecommissie als spiegel voor besluitvorming
De verhoren van de parlementaire enquêtecommissie corona dienen een breder doel dan het blootleggen van individuele frustraties. De commissie onderzoekt hoe het coronabeleid tot stand kwam, welke afwegingen werden gemaakt en waar de besluitvorming tekortschoot. De getuigenissen van Hugo de Jonge en anderen leveren daarvoor waardevolle inzichten op. Daarnaast laten ze zien hoe de relatie tussen kabinet en parlement onder extreme druk kan bezwijken, ook als beide partijen in principe hetzelfde doel nastreven.
De uitspraken van De Jonge roepen ook bredere vragen op over de structuur van crisisbeheer in Nederland. Wanneer een minister zijn parlement vergelijkt met een obstakel en die vergelijking in appjes aan een collega stuurt, zegt dat iets over de sfeer binnen het kabinet. Bovendien suggereert het dat de communicatie tussen de uitvoerende macht en het parlement tijdens de coronacrisis ernstig onder druk stond. Of dat verwijt terecht is, is aan de commissie om te beoordelen.
Twee perspectieven, één crisis
Wat de verhoren tot dusver duidelijk maken, is dat de coronacrisis zowel het kabinet als het parlement voor ongekende uitdagingen plaatste. De Jonge en zijn ambtenaren op het ministerie van Volksgezondheid werkten onder extreme tijdsdruk aan de uitvoering van beleid. Kamerleden zoals Agema probeerden tegelijkertijd hun controlerende rol te vervullen met onvoldoende informatie en te weinig tijd. Dat die twee perspectieven tot wrijving leidden, is begrijpelijk. Dat die wrijving nu via de enquêtecommissie openbaar wordt, is juist.
De parlementaire enquêtecommissie corona zet haar verhoren voort. De bevindingen moeten uiteindelijk leiden tot aanbevelingen over hoe Nederland zich beter kan voorbereiden op een volgende crisis. Of de lessen over de verhouding tussen parlement en kabinet daarin een prominente plek krijgen, wordt in de komende weken duidelijk. Zeker is dat de scherpe bewoordingen van Hugo de Jonge en de noodkreet van Fleur Agema de commissie voldoende stof geven om dieper te graven.
Bronnen en credits
Bronnen: Ditjes & Datjes, Nieuws.nl
