Het is de zestiende dag van de openbare verhoren en de spanning is voelbaar. Ferd Grapperhaus, oud-minister van Justitie voor het CDA, en Jaap van Dissel, destijds voorzitter van het OMT, zitten op 1 juli 2026 tegenover de parlementaire enquêtecommissie corona. De vraag die boven alles hangt: wie droeg werkelijk de verantwoordelijkheid voor de ingrijpende avondklok?
De avondklok als dieptepunt van het coronabeleid
De avondklok gold als een van de meest omstreden maatregelen uit de gehele pandemie. Nederlanders mochten in januari en februari 2021 tussen negen uur ’s avonds en half vijf ’s ochtends hun huis niet verlaten zonder geldige reden. Het was de eerste avondklok in Nederland sinds de Tweede Wereldoorlog. Bovendien leidde de maatregel direct tot rellen in meerdere steden, waaronder Eindhoven en Rotterdam. De schade was groot, de maatschappelijke onrust ook.
Nu, jaren later, probeert de parlementaire enquêtecommissie te reconstrueren hoe die beslissing precies tot stand kwam. Wie gaf het groene licht? Welke adviezen lagen er op tafel? En werden de risico’s voor de grondrechten van burgers voldoende afgewogen? Omdat de avondklok juridisch zo kwetsbaar bleek, een rechter schorste de maatregel aanvankelijk zelfs, zijn die vragen extra beladen.
Bestuurders schuiven verantwoordelijkheid van zich af
Verslaggever Niels Klaassen van het AD signaleert een opvallend patroon in de verhoorweek. Volgens hem trekken opvallend veel bestuurders hun handen af van de heftigste ingrepen tijdens de pandemie. Politici verwijzen naar wetenschappers, wetenschappers verwijzen naar politici, en intussen blijft de vraag onbeantwoord wie uiteindelijk de knoop doorhakte. Dat patroon maakt de verhoren van Grapperhaus en Van Dissel extra relevant, omdat zij allebei sleutelposities bekleedden.
Toch lijkt ook Grapperhaus niet bereid alle verantwoordelijkheid op zich te nemen. Zo zou hij tijdens zijn verhoor de burgemeesters hebben tegengesproken die eerder verklaarden dat het kabinet het contact met de samenleving kwijt was geraakt. Grapperhaus stelde dat dit beeld niet klopte: het kabinet had dat contact volgens hem nooit verloren. Daarmee plaatst hij zich lijnrecht tegenover de getuigenissen die eerder deze week al bij de commissie binnenkwamen.
Emoties bij Grapperhaus over de invoering
Bijzonder aan dit verhoor is bovendien de emotionele lading die Grapperhaus meebrengt. Volgens berichtgeving van het AD was de oud-minister zichtbaar geraakt toen hij terugblikte op de invoering van de avondklok. Hij zou hebben verklaard dat hij er geen zin in had. Die uitspraak is veelzeggend: als verantwoordelijk minister droeg hij de maatregel mee, terwijl hij er kennelijk persoonlijk weinig enthousiasme voor voelde. Daarmee roept hij direct de vraag op waarom hij er dan toch mee instemde.
Dergelijke momenten maken duidelijk waarom verslaggever Klaassen dit een beladen verhoor noemt. Niet alleen gaat het over grondrechtelijke inperkingen en gebrekkige besluitvorming, maar ook over de menselijke kant van het bestuur in crisistijd. Bestuurders moesten keuzes maken onder enorme druk, met beperkte informatie en een dagelijks veranderende situatie. Daarom is het voor de commissie juist van belang te achterhalen hoe die afwegingen daadwerkelijk verliepen.
Van Dissel opnieuw voor de commissie
Naast Grapperhaus moet ook Jaap van Dissel zich verantwoorden. Als toenmalig voorzitter van het OMT was hij het gezicht van het wetenschappelijk advies aan het kabinet. Het OMT adviseerde over de noodzaak van maatregelen en de epidemiologische situatie. Daarmee speelde het orgaan een cruciale rol in de totstandkoming van de avondklok. Bovendien kwamen er in eerdere verhoren al vragen over de onafhankelijkheid van het OMT en de mate waarin politieke druk invloed had op de adviezen.
Het is de zestiende dag van de openbare verhoren van de parlementaire enquête naar het coronabeleid. Verslaggeefster Sanne Oving van NU.nl volgt de dag via een liveblog. Omdat de commissie al eerder getuigen heeft gehoord over de aanloop naar de lockdown, kan zij de verklaringen van Van Dissel afzetten tegen wat anderen al hebben gezegd. Dat maakt inconsistenties sneller zichtbaar.
Wat staat de commissie te doen
De parlementaire enquêtecommissie heeft de taak om het volledige besluitvormingsproces rondom het coronabeleid bloot te leggen. Daarvoor zijn eerder al burgemeesters, zorgbestuurders en andere betrokkenen gehoord. Zo stond ook oud-burgemeester van Amsterdam Femke Halsema onlangs voor de commissie. De verhoorweek rondom de avondklok vormt daarbinnen een apart en juridisch gevoelig hoofdstuk, omdat de maatregel grenst aan grondwettelijke vrijheden.
Verslaggever Klaassen benoemt dat het patroon van bestuurders die afstand nemen van hun eigen beslissingen een zorgelijk signaal is. Als niemand achteraf verantwoordelijkheid claimt, wordt het voor de commissie moeilijker om lessen te trekken voor toekomstige crises. Juist daarom zijn verhoren als die van Grapperhaus en Van Dissel zo bepalend voor het uiteindelijke eindrapport.
Dag 16 als scharnierpunt in de enquête
Wat deze dag onderscheidt van eerdere verhoren, is de combinatie van een politieke zwaargewicht en een wetenschappelijk boegbeeld. Grapperhaus vertegenwoordigt de politieke keuze, Van Dissel het wetenschappelijk fundament eronder. Samen tekenen zij het bredere plaatje van hoe Nederland in januari 2021 besloot tot een van de meest ingrijpende maatregelen in decennia. De commissie wil weten of die twee werelden op de juiste momenten met elkaar in gesprek waren.
De verhoren van 1 juli 2026 vormen daarmee een scharnierpunt in de gehele enquête. De antwoorden van Grapperhaus en Van Dissel zullen mede bepalen welke conclusies de commissie straks verbindt aan het coronabeleid en de rol van het OMT. Het eindrapport kan vervolgens de basis vormen voor nieuwe wetgeving rondom crisisbesturing en de grenzen van overheidsingrijpen bij pandemieën.
