Oud-justitieminister Ferd Grapperhaus trad woensdag voor de parlementaire enquêtecommissie corona en liet daarbij weinig aan de verbeelding over. De CDA-politicus beschreef hoe het Veiligheidsberaad bij cruciale coronabesluiten de rol van een soort tweede ministerraad aannam, terwijl hijzelf tegelijkertijd toegaf juridisch over de schreef te zijn gegaan. Het verhoor schetst een beeld van een crisisperiode vol spanningen tussen centraal gezag en lokale bestuurders, met een hoofdrol voor een minister die zichzelf het geweten van het kabinet noemde maar ook zijn eigen grenzen overschreed.
Zichzelf als juridisch geweten van het kabinet
Grapperhaus omschreef zijn eigen rol tijdens de pandemie zonder omwegen. Hij vond zichzelf het juridisch geweten van het kabinet en handelde daar ook naar. Al in maart 2020, toen de eerste coronagolf Nederland overspoelde en de intensive-carebedden schaars werden, pleitte hij voor een noodwet. De coronamaatregelen liepen op dat moment via noodverordeningen, een constructie die hij juridisch onhoudbaar vond. Zijn collega-ministers reageerden niet enthousiast. “Toen ik dat midden in de crisis met te weinig ic-bedden inbracht, kunt u zich voorstellen dat mijn collega’s niet enthousiast waren”, zei Grapperhaus woensdag tegen de commissie.
Toch zette hij door. Vanaf april 2020 werkte hij samen met toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren aan een tijdelijke wet. Die wet werd op 1 mei aangekondigd en uiteindelijk in december 2020 ingevoerd. Daarmee kreeg het coronabeleid alsnog de juridische basis die Grapperhaus noodzakelijk achtte. De weg erheen was echter lang en moeizaam, zo bleek uit zijn verklaring.
Burgemeestersberaad gedroeg zich als een ministersoverleg
Naast zijn eigen rol richtte Grapperhaus zijn pijlen op het Veiligheidsberaad, het overlegorgaan van de 25 burgemeesters van de veiligheidsregio’s. Dat beraad speelde een centrale rol in de uitvoering van de coronamaatregelen, maar gedroeg zich volgens Grapperhaus te vaak als een soort tweede kabinet. De burgemeesters wilden besluiten die al waren genomen volledig opnieuw bespreken, iets wat hij fel bekritiseerde. “Ministerraadje spelen”, noemde hij dat gedrag.
Als concreet voorbeeld noemde hij de coronatoegangsbewijzen. Daarover had de Tweede Kamer al een motie aangenomen en ook de Europese Unie had inmiddels regelgeving vastgesteld. Desondanks wilden de burgemeesters het hele onderwerp opnieuw op tafel leggen. Grapperhaus maakte daar korte metten mee: “Ik zei: nu gaan we weer helemaal terug naar het begin. We kunnen nu niet de hele discussie overdoen.” Zijn frustratie was voelbaar, maar ook zijn besef dat de verhouding tussen centraal en lokaal bestuur tijdens de pandemie structureel werd opgerekt.
Spanning tussen lokale autonomie en centrale regie
De kritiek van Grapperhaus op het Veiligheidsberaad raakte een dieper liggende spanning in het coronabeleid. Enerzijds erkende hij dat er goede gronden waren voor meer lokale besluitvorming. Anderzijds werd de richting van het beleid volgens hem juist steeds meer centraal bepaald. “Het was mijn stellige overtuiging dat er meer basis was voor lokale besluitvorming, maar aan de andere kant werd de richting meer centraal bepaald”, aldus de oud-minister. Die spanning leidde tot wrijving, ook al wil Grapperhaus dat nuanceren.
Want ondanks alle kritiek gaf hij het Veiligheidsberaad ook een uitdrukkelijk compliment. Volgens hem functioneerde het overleg altijd constructief, van begin tot eind. “Van de eerste tot de laatste keer was het heel constructief”, zei hij. Daarmee schetste hij een genuanceerd beeld: een beraad dat soms zijn boekje te buiten ging, maar desondanks een waardevolle rol speelde in de aanpak van de pandemie.
Een eigen juridische misstap in 2021
Opvallend aan het verhoor was ook de openheid waarmee Grapperhaus een eigen fout erkende. In 2021 greep hij persoonlijk in bij een horecagelegenheid, terwijl hij dat juridisch gezien niet had mogen doen. De oud-minister gaf dit ronduit toe tegenover de enquêtecommissie. Het is een opmerkelijke bekentenis van iemand die zichzelf profileerde als de juridische waakhond van het kabinet. Daarmee bevestigde hij dat ook de bewaker van de rechtsstaat zichzelf in de hitte van de crisis vergaloppeerde.
Die combinatie, enerzijds de nadruk op juridische borging en anderzijds een eigen overschrijding, geeft het verhoor van Grapperhaus extra lading. Het toont hoe de druk van de pandemie zelfs degenen die het meest hechtten aan juridische kaders, op het verkeerde been kon zetten. Bovendien illustreert het hoe complex de besluitvorming in die periode was, ook voor ministers die bewust wakker lagen van de rechtmatigheid van hun handelen.
Enquêtecommissie legt coronacrisis verder bloot
Het verhoor van Grapperhaus past in een bredere reeks van getuigenissen die de parlementaire enquêtecommissie corona afneemt. Eerder stond ook Kajsa Ollongren voor de commissie. De verhoren bouwen stuk voor stuk een gedetailleerd beeld op van hoe het kabinet de pandemie aanpakte en waar het misging. De enquêtecommissie is ingesteld om lessen te trekken uit de coronacrisis, zodat Nederland beter voorbereid is op een volgende gezondheidscrisis.
De verklaringen van Grapperhaus brengen daarin een nieuw perspectief. Niet alleen het beleid zelf staat ter discussie, maar ook de bestuurlijke verhoudingen die tijdens de pandemie onder druk kwamen te staan. De vraag wie nu eigenlijk wat te zeggen had, het kabinet, de ministers, of de burgemeesters in het Veiligheidsberaad, bleek in de praktijk allesbehalve helder. Dat die onduidelijkheid tot wrijving leidde, is nu zwart op wit vastgelegd in de verklaring van de oud-minister zelf.
Volgende stap in het onderzoek
De parlementaire enquêtecommissie corona verhoort in de komende weken meer sleutelfiguren uit de crisisperiode. De getuigenissen worden verwerkt in een eindrapport dat concrete aanbevelingen moet bevatten voor toekomstig crisisbeleid. Het verhoor van Ferd Grapperhaus heeft daarvoor alvast een scherp beeld opgeleverd: een minister die het juridisch geweten wilde zijn, maar ook moest erkennen dat de crisis hem soms inhaalden, net als iedereen die in die turbulente jaren beslissingen moest nemen.
Bronnen en credits
Bronnen: Ditjes & Datjes, Nieuws.nl
