Gelekte appjes onthullen ruzie over avondklok tijdens corona: ´Ollongren door het stof´

Ze was er aanvankelijk ronduit op tegen, maar uiteindelijk zette Kajsa Ollongren haar handtekening toch onder een van de meest ingrijpende coronamaatregelen die Nederland ooit kende. Woensdagochtend verscheen de voormalig minister van Binnenlandse Zaken voor de parlementaire enquêtecommissie corona om te verklaren hoe die ommezwaai tot stand kwam. De verhoren werpen een ontnuchterend licht op hoe besluiten werden genomen in een kabinet dat zelf de maatregel eigenlijk wilde vermijden.

Een jaar zonder avondklok, en toch

Vanaf de eerste lockdown in het voorjaar van 2020 duurde het bijna een volledig jaar voordat in januari 2021 een avondklok werd ingevoerd. Tussen 21.00 en 04.30 uur moest iedereen binnenblijven, tenzij men een geldige reden had om naar buiten te gaan. Dat die maatregel er uiteindelijk toch kwam, had alles te maken met een gebrek aan effectieve alternatieven, zo verklaarde Ollongren tijdens haar verhoor. Niemand in het kabinet wilde de stap zetten, maar de omstandigheden lieten weinig keus.

Ollongren omschreef de avondklok als “gevoelsmatig zeer ingrijpend”. Ze vond dat die vermeden moest worden als dat maar enigszins mogelijk was. Toch raakte ze gaandeweg overtuigd, nadat het Outbreak Management Team een inschatting had gegeven van het mogelijke effect. Andere maatregelen, zoals het beperken van bezoek aan huis, leverden volgens het OMT beduidend minder op. Dat argument woog zwaar mee in haar uiteindelijke beslissing.

Het OMT-advies dat de doorslag gaf

Het Outbreak Management Team schatte dat de verspreiding van het coronavirus door een avondklok met 8 tot 13 procent kon worden ingedamd. Dat is een inschatting, geen vastgesteld wetenschappelijk feit, maar voor Ollongren was het een cruciaal argument. Bovendien was er op dat moment geen andere maatregel beschikbaar die een vergelijkbaar effect kon hebben. Alleen het openen van scholen was, volgens haar eigen woorden, een maatregel met een gelijkwaardige impact op de virusbestrijding.

Daarmee schetste Ollongren een besluitvormingsproces dat draait om het afwegen van alternatieven, niet om ideologische voorkeur. Zij stelde dat iedere verlenging van de avondklok opnieuw werd gewogen op proportionaliteit. Die afweging was niet eenmalig, maar een steeds terugkerend proces binnen het kabinet. Toch bleef de maatregel van kracht: de avondklok werd uiteindelijk vijf keer verlengd.

Appjes brachten Ollongren in een lastige positie

Commissielid Songül Mutluer zorgde voor een spannend moment door appberichten van Ollongren voor te lezen uit de periode dat de avondklok van kracht was. In die berichten schreef de toenmalig vicepremier meermaals aan collega’s dat “de avondklok niet gebruikt mag worden om versoepelingen mogelijk te maken”. Het was een uitgesproken standpunt dat haaks leek te staan op de werkelijkheid: in de periode van de avondklok werden immers wel degelijk versoepelingen doorgevoerd, zoals het openen van scholen en kleine openingen voor ondernemers.

Ollongren gaf tijdens het verhoor toe zich die berichten niet meer precies te herinneren. Echter, ze benadrukte dat haar lijn altijd was geweest om jojo-beleid te voorkomen. Als de avondklok eenmaal werd afgeschaft, mocht die niet opnieuw worden ingevoerd. Versoepelingen waren daarom alleen verantwoord als de epidemiologische situatie dat toeliet, niet als wisselgeld voor het handhaven van de avondklok.

Een maatregel met vergaande gevolgen voor burgers

De avondklok trof miljoenen Nederlanders direct in hun dagelijks leven. Wie na 21.00 uur naar buiten wilde, moest een werkgeversverklaring of een zelfverklaring bij zich dragen. Naleving werd gehandhaafd door de politie, en overtredingen werden beboet. Toch leidde de maatregel ook tot maatschappelijke weerstand: in Urk werd de avondklok kort na invoering begeleid door rellen, en ook elders in het land klonk kritiek op de vrijheidsbeperking.

Bovendien werd de juridische grondslag van de avondklok al snel aangevochten. Een rechter schorste de maatregel aanvankelijk, waarna het kabinet in hoger beroep ging en de schorsing werd teruggedraaid. Die rechtszaak maakte duidelijk hoe gevoelig de invoering van zo’n vergaande maatregel lag, ook buiten de politieke arena. Ollongren rept in haar verhoor niet over die juridische strijd, maar de enquêtecommissie is er ongetwijfeld mee bekend.

Wat de enquête blootlegt over het coronabeleid

De getuigenissen voor de parlementaire enquêtecommissie corona schetsen een patroon dat in meerdere verhoren zichtbaar wordt. Bewindspersonen handelden in een omgeving van grote onzekerheid, onder tijdsdruk en met onvolledige informatie. Maatregelen die niemand wilde, kwamen er toch, omdat alternatieven ontbraken of onvoldoende effectief werden geacht. Dat is geen excuus, maar het biedt wel context voor beslissingen die achteraf eenvoudig bekritiseerbaar zijn.

Ollongrens optreden woensdagochtend laat zien hoe lastig het is om in een crisissituatie consistent beleid te voeren. De appjes die de commissie bovenhaalde, suggereren dat ook zij niet altijd deed wat ze zei, of in elk geval dat de praktijk weerbarstig was. Toch presenteerde ze haar handelen als principieel en weloverwogen. Hoe de commissie haar verklaring uiteindelijk beoordeelt, zal blijken uit het eindrapport.

Verhoren gaan door, eindrapport volgt

De parlementaire enquêtecommissie corona is nog volop bezig met het horen van betrokkenen. Na Kajsa Ollongren volgen meer (voormalige) bewindspersonen en adviseurs die een rol speelden tijdens de pandemie. Het is de bedoeling dat de commissie haar bevindingen bundelt in een eindrapport dat lessen moet trekken uit het coronabeleid. Dat rapport moet onder meer duidelijkheid geven over welke beslissingen goed waren, welke anders hadden gekund en hoe Nederland zich beter kan voorbereiden op een volgende crisis.