Dierentuin die wil investeren wacht op minder regels: ‘Wie een aquarium uitbreidt, moet kiezelstenen tellen’

Wie in een Nederlandse dierentuin een aquarium wil uitbreiden, moet daarvoor volgens staatssecretaris Silvio Erkens van Landbouw zelfs opgeven welk formaat kiezelsteen erin komt en hoeveel stenen het er zijn. Hij noemt dat ‘van de zotte’. Het voorbeeld laat zien waar zijn nieuwe visie op het dierentuinenstelsel om draait.

Het kabinet wil het makkelijker maken voor dierentuinen die investeren, bijvoorbeeld in betere verblijven. Tegelijk moeten parken die achterblijven met dierenwelzijn en niet meegaan met nieuwe inzichten, harder kunnen worden aangepakt. De plannen worden maandag gepresenteerd en moeten de komende tijd verder worden uitgewerkt.

Kiezelstenen als symbool van regeldruk

De staatssecretaris schetst een situatie waarin het voor een dierentuin die wil verbeteren eenvoudiger moet worden om dat ook daadwerkelijk te doen. Zijn visie is bedoeld om de bestaande regels beter te laten aansluiten op wat dierentuinen in de praktijk willen bereiken, namelijk meer ruimte en betere voorzieningen voor hun dieren.

Erkens gebruikt de kiezelstenen als voorbeeld van wat er volgens hem mis is met de huidige regels. ‘Als een dierentuin een aquarium wil uitbreiden, moet je aanleveren welk formaat kiezelsteen erin komt en hoeveel kiezelstenen. Dat is natuurlijk van de zotte’, zei hij.

Volgens de staatssecretaris gaat de bemoeienis soms tot in het kleinste detail. Dat maakt volgens hem het verbeteren van verblijven onnodig traag en omslachtig. Juist parken die willen investeren in het welzijn van hun dieren lopen daar nu tegenaan.

Vergunning zonder einddatum

Dierentuinen krijgen nu een vergunning voor onbepaalde tijd. Daardoor is het lastig om een park dat achterblijft met dierenwelzijn te dwingen iets te veranderen. Een vergunning verloopt niet vanzelf, dus er is geen vast moment waarop een dierentuin moet aantonen dat de verblijven nog aansluiten bij nieuwe inzichten.

Het gevolg is volgens Erkens een scheve verhouding. Wie niets verandert, kan jarenlang doorgaan zoals het is. De regels bieden weinig mogelijkheden om een park aan te sporen of af te dwingen dat het zijn verblijven verbetert, zolang de bestaande vergunning geldig blijft.

Vernieuwers lopen tegen extra regels aan

Tegelijkertijd lopen dierentuinen die wél willen vernieuwen tegen extra regels aan. Volgens Erkens werkt dat verkeerd uit. Een park dat wil investeren, moet opnieuw door allerlei administratieve stappen, terwijl een park dat stilstaat daar geen last van heeft.

Die omgekeerde prikkel wil het kabinet wegnemen. Het streven is dat een dierentuin die een verblijf wil verbeteren, dat sneller kan doen. De staatssecretaris wil de regels zo inrichten dat vernieuwen niet langer wordt afgestraft met extra papierwerk en wachttijd.

Dwangsom voor dierentuinen die weigeren

Bij een dwangsom ligt de lat duidelijk: het park weet precies wat het moet aanpassen en wat het kost als het dat niet doet. Zo’n opdracht zou gaan om verbeteringen die het kabinet noodzakelijk vindt voor het welzijn van de dieren. Welke verbeteringen daar precies onder vallen, wordt in de uitwerking bepaald.

Weigert een dierentuin noodzakelijke verbeteringen door te voeren, dan moet handhaving mogelijk worden. Het kabinet denkt bijvoorbeeld aan een dwangsom. Het park krijgt dan de opdracht om iets aan te passen en moet betalen als dat niet gebeurt.

Een dwangsom geeft de overheid een middel tussen niets doen en het uiterste besluit om een vergunning in te trekken. Het idee is dat een park financieel wordt geprikkeld om de opdracht uit te voeren. Hoe zo’n systeem precies gaat werken, is nog niet bekend.

Intrekken van de vergunning als uiterste middel

In het uiterste geval wordt ook gekeken of een vergunning kan worden ingetrokken. Dat betekent niet dat een dierentuin die achterloopt straks meteen dicht moet. Het is een mogelijkheid die in de visie wordt onderzocht, geen besluit dat al is genomen.

Hoe en wanneer zulke maatregelen kunnen worden ingezet, moet nog worden uitgewerkt. Onduidelijk is daarom ook wanneer een dierentuin als achterblijver telt en welke verbeteringen het kabinet als noodzakelijk beschouwt. Die criteria moeten later worden vastgelegd.

Verblijven veranderen al jaren

Dat verblijven veranderen, is niet nieuw. Volgens NPO Kennis investeren dierenparken de afgelopen jaren veel in het uitbreiden van verblijven, zodat dieren meer ruimte krijgen voor natuurlijk gedrag, zoals graven of zwemmen. Een bekend voorbeeld is het leeuwenverblijf dat Artis in 2023 opende.

Nederland telt volgens NPO Kennis 13 grote dierentuinen, die samen zo’n 10 miljoen bezoekers per jaar trekken. In 2024 stonden er bovendien 59 locaties officieel geregistreerd als dierentuin, waaronder vlindertuinen en reptielenhuizen. Voor al die parken zou het nieuwe stelsel gaan gelden.

Eerst uitwerken, dan invoeren

Wanneer het nieuwe stelsel ingaat, is nog niet duidelijk. De visie van Erkens is vooral een richting, geen kant-en-klare regeling. Zolang de uitwerking niet klaar is, blijven de huidige vergunningen en procedures van kracht.

Het ministerie gaat de plannen de komende tijd verder uitwerken met dierentuinen, toezichthouders en dierenwelzijnsorganisaties. Pas daarna wordt duidelijk hoe de dwangsom, de mogelijke intrekking van vergunningen en de versoepeling voor investerende parken er concreet uit gaan zien.