VVD herhaalt eis verbod op bivakmutsen: ‘Onderzoek naar strafverzwaring was niet genoeg’

De VVD wil opnieuw een wettelijk verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties, ruim een jaar nadat een eerdere poging daartoe strandde. VVD-Kamerlid Claire Martens-America wil dat bivakmutsen, sjaals voor het gezicht, maskers en helmen worden verboden bij protesten. Ze wil het verbod meenemen in de wetgeving over het demonstratierecht die het kabinet begin 2027 naar de Tweede Kamer stuurt. Coalitiepartner D66 houdt het voorstel echter tegen, net als burgemeesters en juristen.

Het onderwerp lag eerder al op tafel. In april 2025 kondigde minister Van Weel van Justitie en Veiligheid aan dat gezichtsbedekking bij demonstraties verboden moest worden. Een maand later zei hij dat het bijbehorende wetsvoorstel na de zomer naar de Kamer zou gaan. Dat gebeurde niet. Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum, het onderzoeksinstituut van het ministerie van Justitie, concludeerde dat een verbod onnodig en niet effectief zou zijn.

De aanleiding voor het eerdere plan van minister Van Weel lag mede in incidenten als de bezetting van een gebouw van de Universiteit van Amsterdam in mei 2024. Een gemaskerde, in het zwart geklede groep drong het pand binnen na een pro-Palestijnse demonstratie, vernielde schermen en barricadeerde nooduitgangen. De daders zouden veel moeite hebben gedaan om onherkenbaar te blijven, waardoor nooit duidelijk werd wie verantwoordelijk was.

Burgemeesters en Rechtspraak zetten streep door plan

Ook vanuit het openbaar bestuur kwam kritiek. Burgemeesters schreven in februari een brief aan het kabinet waarin ze waarschuwden dat demonstraties vaker zouden escaleren als een landelijk verbod werd ingevoerd, en dat handhaving ervan te veel politiecapaciteit zou kosten. De Rechtspraak vond een verbod te ingrijpend. Onder druk van deze adviezen bogen de ministers Heerma en Van Weel in juni om. In plaats van een wettelijk verbod kondigden ze aan te gaan onderzoeken of gezichtsbedekking bij demonstraties een strafverzwarende omstandigheid kan worden.

Nieuw voorstel na rellen op het Malieveld

Martens-America brengt het onderwerp nu opnieuw in, met verwijzing naar recente gewelddadige rellen bij een demonstratie op het Malieveld. Ze wil dat het verbod alsnog wordt opgenomen in het wetsvoorstel over het demonstratierecht dat het kabinet begin 2027 naar de Kamer stuurt. Over haar motivatie zegt ze: “Ik vind het in een rechtsstaat niet normaal dat jij met je gezicht bedekt, de bakstenen uit de grond kan trekken en naar de politie kan gooien.”

Voor het voorstel lijkt een meerderheid in de Tweede Kamer te bestaan. Het CDA en de ChristenUnie steunen het verbod, net als rechtse partijen. Daarmee zou een Kamermeerderheid mogelijk zijn, ook zonder steun van D66.

D66 wijst op bestaande bevoegdheden burgemeesters

D66 blijft echter tegen een wettelijk verbod. Kamerlid Joost Sneller wijst erop dat burgemeesters nu al de bevoegdheid hebben om gezichtsbedekking te verbieden als dat nodig is. Volgens hem is een landelijk verbod dan ook overbodig. Ook burgemeesters en juristen delen die opvatting en zien niets in het wettelijk vastleggen van een verbod.

Ook bij klimaatprotesten speelde onherkenbaarheid een rol. Bij de spoorblokkade van Extinction Rebellion in Utrecht, die bijna vijftigduizend reizigers trof, bleef een rekening van rond de honderdduizend euro maandenlang openstaan. Bij de A12-blokkades registreerde de politie op enig moment de identiteit van aangehouden actievoerders niet meer, omdat vervolging toch uitbleef.

Linkse partijen vinden dat een totaalverbod de grondrechten te veel en onnodig beperkt. Zij wijzen erop dat slechts een klein deel van de demonstraties daadwerkelijk uit de hand loopt.

VVD wijst op toename van escalerende protesten

Martens-America erkent dat niet elke demonstratie uit de hand loopt, maar wijst op een andere ontwikkeling. Volgens haar neemt door de toename van het totale aantal demonstraties ook het aantal protesten toe dat escaleert. Ze stelt dat bestuurders met een wettelijk verbod meer handvatten krijgen om demonstraties in goede banen te leiden.

Sneller reageert daarop kritisch op de argumentatie van de VVD. Volgens hem is het opvallend dat de partij normaal juist benadrukt dat politie en burgemeesters ruimte moeten krijgen voor een eigen afweging. “Ik hoor de VVD vaak zeggen dat ze het belangrijk vindt dat de politie en burgemeesters een eigen afweging kunnen maken. Hier is dat blijkbaar niet het geval”, zei hij.

Discussie draait om ruimte voor burgemeesters

De kern van het meningsverschil zit in de vraag of gezichtsbedekking landelijk verboden moet worden, of dat gemeenten zelf per situatie mogen beslissen. D66 en de burgemeesters zelf geven de voorkeur aan die laatste aanpak, met ruimte voor lokaal maatwerk. De VVD vindt dat onvoldoende en wil een heldere, landelijke regel die voor iedereen geldt.

Het kabinet werkt momenteel aan het wetsvoorstel over het demonstratierecht. Dat voorstel moet begin 2027 naar de Tweede Kamer. Of het verbod op gezichtsbedekking daarin wordt opgenomen, is nog niet vastgesteld. De eerdere poging in 2025 liet zien dat een dergelijk plan in de fase van advisering en politieke afstemming alsnog kan sneuvelen of worden afgezwakt, zoals destijds gebeurde met de omzetting naar een onderzoek naar strafverzwaring in plaats van een volledig verbod.