Van Weel haalt beslissingsmacht over wapens weg bij verenigingen: ‘Slachtoffers beter beschermd’

Wie in Nederland een wapenvergunning wil aanvragen of al heeft, krijgt straks verplicht een psychologisch onderzoek voor de kiezen. Dat is echter niet het enige ingrijpende onderdeel van de nieuwe plannen. Minister David van Weel van Justitie en Veiligheid trekt ook de beslissingsmacht over wapenbezit terug van sportverenigingen naar de overheid. Het plan raakt iedereen die in Nederland legaal een wapen bezit of wil bezitten.

Waarom de wet nu echt op de schop moet

De huidige Wet wapens en munitie functioneert niet zoals bedoeld, vindt Van Weel. Hij noemt de wet in zijn brief aan de Tweede Kamer ronduit “complex en onoverzichtelijk”. Bovendien bevat de wet een fundamentele tegenstrijdigheid. Hoewel de overheid formeel bepaalt wie wel en geen wapen mag bezitten, mogen verenigingen in de praktijk sommige beslissingen over wapenbezit zelf nemen. Dat strookt niet met het uitgangspunt dat de overheid als enige die bevoegdheid heeft.

Onder de nieuwe wet verandert dat. Sportverenigingen en andere organisaties verliezen die zeggenschap volledig. De overheid neemt alle beslissingen over wapenbezit over. Dat betekent een flinke verschuiving in de manier waarop Nederland het legale wapenbezit reguleert. Bovendien benadrukt Van Weel dat de kern van de wet ongewijzigd blijft: burgers mogen in principe geen wapens hebben. Uitzonderingen gelden alleen voor specifieke groepen, zoals jagers, sporters en musea.

E-screener ooit geschrapt, nu terugkeer van psychologische toets

Het verplichte psychologisch onderzoek is niet zonder voorgeschiedenis. Een paar jaar geleden golden er al regels voor een digitale psychologische test, de zogeheten e-screener. Die test werd echter geschrapt, nadat onder meer de schietsportorganisatie KNSA bezwaar maakte. Deskundigen waren het daar destijds niet mee eens. Volgens hen moeten psychologische experts juist betrokken blijven bij de beoordeling van mensen die een wapen willen bezitten.

Nu pakt Van Weel de draad opnieuw op, maar wel fundamenteel anders. In plaats van een digitale zelftest komt er een verplichting tot een volledig psychologisch onderzoek. Hoe dat onderzoek er precies uitziet, werkt de minister nog uit. Duidelijk is dat het geldt voor zowel nieuwe aanvragers van een wapenvergunning als mensen die er al een hebben. Daarmee wordt de lat voor bestaande vergunninghouders aanzienlijk hoger gelegd.

Strengere bewaareisen en nieuwe kenniseisen

Naast het psychologisch onderzoek overweegt Van Weel ook strengere regels voor de opslag van wapens thuis. Hoe die regels er concreet uitzien, is nog niet vastgesteld. Verder wil de minister nieuwe eisen stellen aan de kennis van wapenbezitters. Wie een vergunning wil, moet aantonen voldoende kennis te hebben over het wapen dat hij of zij wil bezitten. Ook dat onderdeel is nog in ontwikkeling.

Daarnaast wil de minister beter zicht krijgen op waar legale wapens in Nederland precies liggen. Betere registratie en controle moeten zorgen voor een completer beeld van het legale wapenbezit. Van Weel streeft hiermee naar een wet die overzichtelijker en handhaafbaarder is dan de huidige. Al deze elementen samen moeten de wet niet alleen strenger maken, maar ook samenhangender.

Wapenbezitters aansprakelijk voor veroorzaakte schade

Een van de meest verstrekkende nieuwe principes in de plannen is de aansprakelijkheid van wapenbezitters. Wie straks met zijn wapen schade veroorzaakt, moet daar zelf voor betalen. Van Weel motiveert dat als volgt: “Zodat slachtoffers beter worden beschermd en de maatschappelijke kosten eerlijker worden toegerekend.” Dit is een wezenlijke verandering ten opzichte van de huidige situatie, waarbij de financiële gevolgen van wapenincidenten nu lang niet altijd bij de bezitter terechtkomen.

Voor slachtoffers van wapenincidenten biedt dit principe meer zekerheid op compensatie. Tegelijk legt het een nieuwe verantwoordelijkheid bij mensen die legaal een wapen bezitten. Daarmee verschuift de redenering achter het wapenvergunningsstelsel: bezit brengt voortaan nadrukkelijk ook financiële aansprakelijkheid mee. Hoe die aansprakelijkheid in de wet wordt verankerd, volgt later in het wetgevingsproces.

Tijdlijn: wanneer verandert de wet

Van Weel wil het wetsvoorstel in de eerste helft van volgend jaar publiceren voor maatschappelijk commentaar. Belanghebbenden, waaronder sportorganisaties, jagers en deskundigen, krijgen dan de kans om te reageren. Vervolgens biedt hij het voorstel eind volgend jaar aan de Tweede Kamer aan. Tot die tijd blijft de huidige wet van kracht. Dat betekent dat de concrete invulling van onder meer het psychologisch onderzoek en de bewaareisen pas later duidelijk wordt.

De aankondiging wekt verwachting dat de komende maanden een intensief debat volgt. Zowel in de politiek als bij sportschutters, jagers en musea roept een dergelijke herziening vragen op. De KNSA maakte eerder al bezwaar tegen een vergelijkbare maatregel. Of de organisatie ook nu in verzet gaat, is nog niet bekend. Hoe dan ook staat vast dat Van Weel dit keer geen ruimte wil laten voor een herhaling van het debacle rondom de geschrapte e-screener.

De komende maanden werkt het ministerie van Justitie en Veiligheid de details verder uit. Zodra het wetsvoorstel ter consultatie verschijnt, begint de volgende fase. Het eindresultaat moet een wet opleveren die volgens Van Weel duidelijker, handhaafbaarder en rechtvaardiger is dan wat er nu ligt.