Terwijl Rusland en Oekraïne al ruim drieënhalf jaar in oorlog zijn, laait in Kyiv opnieuw een politiek debat op over verkiezingen. President Volodymyr Zelensky noemt het houden van stembusgangen tijdens de strijd ’te gevaarlijk’. Opvallend genoeg blijkt uit onderzoek dat de meeste Oekraïners hem daarin steunen, iets wat de discussie een extra dimensie geeft.
Een land in oorlog, een democratie stilgezet
Sinds Rusland in februari 2022 Oekraïne binnenviel, geldt in het land de staat van beleg. Als gevolg daarvan zijn reguliere verkiezingen opgeschort, ook al had er onder normale omstandigheden allang een presidentiële stembusgang moeten plaatsvinden. De regering in Kyiv beargumenteert al langer dat een verkiezingscampagne midden in een oorlog onwerkbaar en onveilig zou zijn.
Toch klinkt binnen de eigen politieke gelederen kritiek op die lijn. Die kritiek komt nu opvallend genoeg van Mychajlo Fedorov, de voormalige minister van Defensie die vorige maand zijn ontslag kreeg na een bredere herschikking van het kabinet. Fedorov riep op tot het alsnog organiseren van verkiezingen, een oproep waarop Zelensky publiekelijk en fel reageerde.
De relatie tussen beide mannen ligt sindsdien onder een vergrootglas. Fedorov wordt in de berichtgeving neergezet als een rivaal van de president, al is niet duidelijk of hij daadwerkelijk politieke ambities koestert. Wel is zijn oproep het eerste concrete signaal dat het verkiezingsdebat, ook binnen Oekraïne zelf, weer leeft.
Zelensky: ‘Een tsunami die het land splijt’
In zijn verklaring liet Zelensky weinig ruimte voor twijfel over zijn standpunt. “Verkiezingen op dit moment zouden een tsunami zijn die Oekraïne zal splitsen,” aldus de 48-jarige president. Daarmee doelt hij op het risico dat een verkiezingsstrijd de nationale eenheid ondermijnt, precies op een moment waarop het land alle aandacht nodig heeft voor het front.
Volgens Zelensky is het simpelweg niet verantwoord om miljoenen Oekraïners te vragen campagne te voeren, te debatteren en te stemmen terwijl raketten en drones dagelijks doelen in het land treffen. Bovendien wijst hij erop dat de staat van beleg, die na de Russische invasie werd ingesteld, precies is bedoeld om dit soort politieke risico’s in oorlogstijd te vermijden.
Praktische obstakels stapelen zich op
Naast het politieke argument spelen ook praktische bezwaren een grote rol. Experts wijzen op een reeks obstakels die eerlijke verkiezingen in de huidige situatie vrijwel onmogelijk zouden maken. Zo is het voor soldaten aan het front lastig om hun stem uit te brengen, terwijl miljoenen Oekraïense vluchtelingen verspreid over Europa evenmin eenvoudig kunnen deelnemen.
Ook mensen die in door Rusland bezet gebied wonen, vormen een groot probleem voor de organisatie van een verkiezing. Daar is immers geen sprake van vrije toegang tot stembureaus, laat staan van een controleerbaar proces. Deze combinatie van factoren maakt dat zelfs voorstanders van democratische vernieuwing twijfelen of een stembusgang nu wel eerlijk verloop zou kunnen kennen.
Bevolking wijst verkiezingen massaal af
Misschien nog opvallender dan de politieke ruzie is de houding van de gewone Oekraïner. Uit een peiling van het Kyiv Instituut voor Sociologie blijkt dat slechts 15 procent van de bevolking vindt dat er verkiezingen moeten worden gehouden zolang de oorlog voortduurt. Daarmee lijkt de publieke opinie eerder aan de kant van Zelensky te staan dan aan die van zijn voormalige minister.
Dat cijfer is veelzeggend, omdat het laat zien dat de roep om verkiezingen vooralsnog vooral een politiek debat is, en veel minder een maatschappelijke beweging. Veel Oekraïners lijken de prioriteit te leggen bij het voortzetten van de strijd tegen Rusland, in plaats van bij het organiseren van een binnenlandse verkiezingsstrijd.
Wat betekent dit voor de politieke verhoudingen
Voor Fedorov zelf is de uitkomst van dit debat niet zonder risico. Zijn oproep tot verkiezingen kan worden gelezen als een poging om zich politiek te profileren na zijn ontslag, al is dat door geen van de bronnen bevestigd. Toch voedt de timing van zijn uitspraken speculatie over een mogelijke aanhoudende rivaliteit met Zelensky.
Voor de president zelf is de steun van 15 procent weliswaar klein, maar in politieke zin comfortabel. Het geeft hem argumenten om zijn koers, geen verkiezingen zolang de oorlog voortduurt, te verdedigen zonder dat hij hoeft te vrezen voor grootschalig maatschappelijk verzet. Daarmee lijkt de discussie voorlopig eerder een zaak van de politieke elite dan van de straat.
Vooruitzicht: discussie nog niet gesloten
Toch is de kous met deze verklaring waarschijnlijk niet af. Zolang de oorlog met Rusland aanhoudt, zal de vraag wanneer Oekraïne weer normaal kan gaan stemmen, blijven terugkeren. Voorlopig houdt Zelensky vast aan de staat van beleg en de opschorting van verkiezingen, gesteund door zowel de praktische obstakels als de meerderheid van de bevolking. De rol die Fedorov de komende maanden zal spelen, blijft daarbij een vraag die openstaat.
Bronnen en credits
Bronnen: AD, Nieuws.nl, Volkskrant
