Waarom richt Washington zich op het ICC? Whiting: ‘Vijandigheid vloeit voort uit de war on drugs’

De Verenigde Staten hebben het gemunt op het Internationaal Strafhof, en volgens voormalig ICC-aanklager Alex Whiting ligt de oorsprong daarvan verrassend ver terug. Hij ziet de Amerikaanse vijandigheid voortkomen uit de war on drugs. Die verklaring geeft hij in een interview over de rol van het hof.

Aanleiding voor het gesprek is de toespraak die premier Rob Jetten bij de Verenigde Naties hield. Whiting noemt die toespraak ‘erg bemoedigend’. Daarmee geeft een van de bekendste Amerikaanse kenners van het hof een duidelijk positief oordeel over de Nederlandse inbreng.

Een Amerikaanse kenner van het hof

Alex Whiting is 62 jaar en werkte eerder als aanklager bij het Internationaal Strafhof in Den Haag. Tegenwoordig is hij hoogleraar. Hij kijkt dus vanuit twee posities naar het hof: als iemand die het werk van binnenuit kent en als wetenschapper die het internationale strafrecht bestudeert.

Die achtergrond geeft zijn woorden gewicht in het debat over de toekomst van het hof. Een voormalig aanklager weet hoe het hof werkt, waar het afhankelijk is van staten en waar politieke druk het hardst voelbaar is. Zijn oordeel over Jettens toespraak is daardoor meer dan een algemene steunbetuiging.

Amerikaanse vijandigheid met een lange geschiedenis

In de inleiding van het interview staat dat de Verenigde Staten het gemunt hebben op het Internationaal Strafhof. Whiting zet dat in een breder perspectief. ‘Amerika’s vijandigheid vloeit voort uit de war on drugs’, zegt hij. Volgens hem is de tegenstand dus niet alleen een kwestie van de laatste tijd.

Met die verklaring wijst Whiting naar een veel oudere bron van wantrouwen. De war on drugs, de Amerikaanse strijd tegen drugs en de handel daarin, wordt in zijn analyse de wortel van de vijandigheid tegenover het hof. Meer toelichting op dit verband geeft de aangeleverde inleiding van het interview niet.

Jettens boodschap bij de VN

Jetten hield zijn toespraak als premier van Nederland. Volgens de berichtgeving over die toespraak riep hij op het Internationaal Strafhof met rust te laten. Hij spreekt daarmee namens een land dat het hof als gastheer huisvest, omdat het in Den Haag is gevestigd.

De boodschap past bij de plaats die Nederland het internationale recht traditioneel geeft. Het hof werkt in Den Haag, en een Nederlandse premier die daar bij de VN voor opkomt, treedt op als verdediger van een instelling die in eigen land gevestigd is. Whiting beoordeelt dat optreden uitdrukkelijk als bemoedigend.

Een oproep aan Europa over Oekraïne

Naast het Strafhof had Jetten nog een andere boodschap voor zijn Europese collega’s. Hij riep andere Europese leiders op Oekraïne ‘financially, militarily and nonmilitary’ meer te steunen. Volgens hem lopen veel Europese landen ‘achter’ in de steun aan Oekraïne: in zijn woorden ‘lagging behind’.

Die oproep betreft de oorlog die Rusland tegen Oekraïne voert. Jetten wil dat andere EU-landen meer doen dan nu het geval is, en noemt daarbij drie vormen van steun: financieel, militair en niet-militair. Hij laat daarmee zien dat hij Europa zelf verantwoordelijk houdt voor de omvang van de hulp.

Vriendschap met de Verenigde Staten

Jetten benadrukte eerder het belang van de relatie met de Verenigde Staten. In een speech bij de Independence Day-receptie in Den Haag feliciteerde hij het land met de 250e verjaardag. Hij noemde Nederland een vriend en partner van de VS sinds de First Salute in 1776 op het eiland Sint Eustatius.

Ook in cijfers onderstreepte hij die band. Nederland is volgens hem de grootste EU-investeerder in de Verenigde Staten. De economische banden tussen beide landen ondersteunen meer dan een miljoen banen in de VS. Zo maakte hij duidelijk dat de relatie verder gaat dan veiligheidsbeleid alleen.

Verschillen aan tafel bespreken

In dezelfde speech zei Jetten dat Nederland en de VS samen Oekraïne steunen in de verdediging tegen Russische agressie. Hij noemde die oorlog ook een strijd om de eigen vrijheid en veiligheid. Daarnaast wees hij op samenwerking binnen de NAVO en op het belang van Europese militaire uitgaven.

Tegelijk erkende Jetten dat bondgenoten het niet altijd eens zijn. ‘Even longstanding friends and allies don’t always agree on everything’, zei hij in essentie. De beste weg is volgens hem om aan tafel te gaan zitten. Er is volgens hem ‘far more that unites us than divides us’.

Tegenstelling tussen toon en stand van zaken

Naast elkaar gelegd laten die uitspraken een spanningsveld zien. Jetten benadrukt de vriendschap met de Verenigde Staten, maar vraagt bij de VN ook om het ICC met rust te laten. Whiting’s analyse over de war on drugs maakt duidelijk dat het conflict over het hof diepere wortels heeft dan een incident.

Voor Nederland is dat geen abstracte kwestie. Het hof zit in Den Haag, en de Amerikaanse bezwaren raken daarmee een instelling die Nederland sinds jaren huisvest. Jettens keuze om dat onderwerp bij de VN aan te kaarten, volgt uit die positie als gastland.

Waar het debat nu staat

De stand van zaken is dat Jetten zijn boodschap over het ICC heeft uitgesproken en dat een gezaghebbende Amerikaanse stem die toespraak positief ontvangt. Welke concrete stappen daarop volgen, is op basis van de beschikbare informatie niet aan te geven. Het interview met Whiting is op 14 oktober gepubliceerd.

Wat vaststaat, is de inzet van beide kanten. Nederland blijft het hof verdedigen en zoekt tegelijk de dialoog met Washington. Whiting beschrijft de Amerikaanse houding als een vijandigheid met diepe wortels in de war on drugs. Daarmee ligt een verklaring op tafel die in het debat over het hof gewicht heeft.