Nieuw wetsvoorstel treft huiselijk geweld hard: ‘Levenslang voor doodslag’

Een man die jarenlang zijn partner vernedert, isoleert en mishandelt, en haar vervolgens doodt zonder bewezen plan, kan vandaag maximaal 25 jaar celstraf krijgen. Dat wil justitieminister David van Weel veranderen. Hij presenteert maandag een eerste concept van een wetsvoorstel dat dwingende controle en psychische mishandeling strafbaar maakt, én de maximale straf voor partnerdoding na langdurig geweld fors verhoogt. Het plan raakt direct aan de strijd tegen femicide in Nederland.

Van doodslag naar levenslang

In de Nederlandse wet bestaat een cruciaal onderscheid tussen moord en doodslag. Wie zijn partner doodt met een vooropgezet plan, wordt veroordeeld voor moord. Wie dat doet zonder bewezen voorbedachte rade, wordt veroordeeld voor doodslag. De maximumstraf voor die laatste categorie is nu 25 jaar celstraf. Dat is merkbaar minder dan levenslang, dat bij moord kan worden opgelegd. Dit juridische verschil speelt in het nadeel van slachtoffers van jarenlange terreur thuis, omdat de doodslag in zo’n context doorgaans niet als gepland wordt beschouwd.

Daarom wil Van Weel de maximale straf voor doodslag in specifieke gevallen verhogen naar maximaal 30 jaar of levenslang. Preciezer gaat het om gevallen waarbij de doodslag plaatsvond na een patroon van mishandeling of het uitoefenen van dwingende controle. Hierdoor worden daders in die gevallen even hard gestraft als iemand die voor moord is veroordeeld. De minister is lid van de VVD en verbindt zijn plan uitdrukkelijk aan de wens om femicide, oftewel vrouwenmoord, vaker te voorkomen.

Wat is dwingende controle

Een centraal begrip in het nieuwe voorstel is dwingende controle. Dit houdt in dat iemand macht over zijn of haar partner uitoefent door diegene stelselmatig te vernederen, bang te maken of in zijn of haar vrijheid te belemmeren. Het gaat dan om gedrag dat niet altijd zichtbare sporen achterlaat, maar het leven van het slachtoffer volledig domineert. Denk aan het verbieden van contact met vrienden of familie, het controleren van financiën of het constant kleineren van de ander. Omdat dergelijk gedrag moeilijk zichtbaar en bewijsbaar is, valt het nu niet altijd onder het strafrecht.

Dat is volgens Van Weel een wezenlijk probleem. Hij stelt dat psychisch geweld grote gevolgen heeft voor slachtoffers, maar op dit moment niet altijd strafbaar is. Daardoor kunnen politie en justitie te weinig optreden, ook in situaties die ernstig zijn of dreigen te escaleren. Het conceptwetsvoorstel wil hier verandering in brengen door dwingende controle en psychische mishandeling als zelfstandige strafbare feiten te benoemen.

Onderdeel van groter pakket

De strafverhoging voor partnerdoding staat niet op zichzelf. De maatregel maakt deel uit van een breder wetsvoorstel dat meerdere nieuwe strafbepalingen introduceert rondom huiselijk geweld. Het is een samenhangend pakket: door psychische mishandeling en dwingende controle strafbaar te stellen, hoopt de minister al eerder in te kunnen grijpen. Bovendien voegt de strafverhoging aan het einde een duidelijke boodschap toe: wie na jarenlang misbruik zijn slachtoffer doodt, kan de zwaarste straf in het Nederlandse strafrecht riskeren.

Maandag publiceert Van Weel een eerste concept van dit plan. Dat concept wordt opengesteld voor inbreng van experts en betrokken burgers, zodat het voorstel verder kan worden aangescherpt voordat het de formele wetgevingsprocedure ingaat. De precieze inwerkingtreding van de wet staat dus nog niet vast, en ook de definitieve juridische tekst van de wetsartikelen is nog niet gepubliceerd.

Belang voor slachtoffers

Voor slachtoffers van langdurig huiselijk geweld heeft dit voorstel directe betekenis. Nu staat de wet soms machteloos als een partner gedurende jaren psychisch wordt gesloopt, maar de dader geen sporen achterlaat die een strafrechter overtuigen. Bovendien leidt een escalatie die eindigt in de dood van het slachtoffer soms tot een relatief lagere straf, simpelweg omdat er geen bewijs is van voorbedachte rade. Die situatie beschouwen betrokkenen bij slachtofferhulp en rechtspraak al langer als een pijnlijk gat in de wet.

Door dwingende controle expliciet strafbaar te stellen, krijgen politie en justitie bovendien eerder de mogelijkheid om in te grijpen, nog voordat een situatie fataal afloopt. Dat is ook precies de reden dat Van Weel het voorstel koppelt aan de preventie van femicide. In de overgrote meerderheid van de gevallen is het slachtoffer een vrouw en de dader een man, wat de genderdimensie van dit vraagstuk benadrukt.

Kritisch moment in wetgeving

Het wetsvoorstel bevindt zich nog in een vroeg stadium. Het publiceren van een eerste concept, ook wel internetconsultatie genoemd, is een gebruikelijke eerste stap. Vervolgens verwerkt het ministerie de reacties, waarna het voorstel naar de Raad van State gaat voor advies. Daarna volgt de behandeling in de Tweede Kamer. Dat proces kan maanden tot jaren in beslag nemen. Bovendien is het bij dit soort complexe wetgeving gebruikelijk dat de definitieve tekst op onderdelen afwijkt van het eerste concept.

Toch markeert de aankondiging een duidelijke beleidsrichting. Van Weel geeft met dit voorstel een politiek signaal af: psychisch geweld en dwingende controle worden serieus genomen als voorlopers van dodelijk geweld. De vraag is nu hoe experts, juristen en slachtofferorganisaties op het concept reageren, en of de politieke steun breed genoeg is om het voorstel ongewijzigd door het parlement te loodsen.

Stap vooruit in aanpak geweld thuis

De aanpak van huiselijk geweld staat al jaren hoog op de politieke agenda, maar concrete wetswijzigingen laten doorgaans lang op zich wachten. Dit voorstel van justitieminister Van Weel gaat verder dan eerdere plannen, omdat het zowel vroeg ingrijpen via de strafbaarstelling van psychische mishandeling als zwaarder straffen achteraf combineert in één pakket. De internetconsultatie die maandag van start gaat, vormt de eerste publieke toets van die ambitie.