Nieuw asielsysteem faalt in de praktijk, blijkt uit onderzoek: ‘Ze weten niet dat ze een afspraak hebben’

Een asielzoeker die niet weet dat hij die middag een gesprek heeft met zijn advocaat. Iemand die vlak voor een belangrijke afspraak plotseling naar een andere opvanglocatie wordt gebracht. Dit soort situaties doet zich volgens VluchtelingenWerk Nederland en de Vereniging Asieladvocaten en -Juristen Nederland (VAJN) regelmatig voor sinds de invoering van de nieuwe asielprocedure. Honderd dagen na de start van het nieuwe systeem blijkt de dagelijkse uitvoering allesbehalve soepel te verlopen.

Een tablet in plaats van een gesprek

Sinds juni moeten mensen die asiel aanvragen in Nederland dat zelf doen door hun gegevens in te vullen op een tablet. Waar voorheen een persoonlijk gesprek de eerste stap vormde, staat nu een digitaal formulier centraal. Volgens de onderzoekers van VluchtelingenWerk en de VAJN begrijpen veel asielzoekers de vragen op die tablet echter niet goed.

Ook is onduidelijk welke hulp beschikbaar is en welke informatie later, tijdens vervolggesprekken, precies nodig is. Sommige asielzoekers weten daardoor niet dat ze open mogen zijn over hun geaardheid of over trauma’s die ze hebben meegemaakt. Evenmin beseffen zij dat het is toegestaan om aan te geven wanneer ze een vraag niet begrijpen. Daardoor ontstaat het risico dat cruciale informatie voor de asielaanvraag simpelweg niet naar voren komt.

Gemiste afspraken en plotselinge verhuizingen

Naast de problemen met de tablet signaleren de organisaties nog een reeks praktische knelpunten. Asielzoekers weten soms niet dat ze een afspraak hebben met hun advocaat. Anderen hebben geen vervoer om op tijd te verschijnen, terwijl weer anderen vlak voor een belangrijk gesprek onverwacht worden overgeplaatst naar een andere opvanglocatie.

Ook advocaten ondervinden hinder van de nieuwe werkwijze. Zij klagen dat ze soms pas kort van tevoren te horen krijgen wanneer en waar een afspraak plaatsvindt. Dat maakt een goede voorbereiding lastig. Bovendien krijgen asielzoekers hun eerste juridische advies tegenwoordig van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) zelf, in plaats van van een onafhankelijke advocaat. Daardoor ontstaat volgens critici een situatie waarin de instantie die uiteindelijk beslist over de aanvraag, ook de eerste juridische duiding geeft.

Duizenden wachtenden onder het oude systeem

Toen het nieuwe stelsel in juni van start ging, wachtten ongeveer 54.000 mensen nog op een beslissing over een asielverzoek dat onder de oude procedure was ingediend. Sommigen van hen hadden hun aanvraag al eind 2022 of begin 2023 ingediend. Bij een deel van deze groep werd de aanvraag uiteindelijk afgewezen.

Volgens VluchtelingenWerk en de VAJN had de IND in sommige gevallen ongeveer een jaar lang geen contact gehad met deze asielzoekers voordat een beslissing volgde. Anderen kregen weliswaar een verblijfsvergunning, maar dan voor drie jaar in plaats van de gebruikelijke vijf jaar. Dat verschil kan grote gevolgen hebben voor bijvoorbeeld gezinshereniging of de aanvraag van een permanente verblijfsvergunning.

Werkdruk en mentale belasting nemen toe

Advocaten willen veel van deze beslissingen aanvechten namens hun cliënten. Dat zorgt echter voor extra druk op een systeem dat al onder spanning staat. Het rapport spreekt van “extra werkdruk voor de advocaten en rechtbanken, maar ook voor een hoge mentale belasting” bij de betrokken asielzoekers zelf.

Een concreet voorbeeld van de spanningen deed zich voor tijdens de afgelopen zomervakantie. Advocaten kregen destijds slechts twee weken de tijd om te reageren op vragen van de IND over lopende asielaanvragen. Na klachten werd die termijn verlengd naar acht weken. Toch bereikte deze wijziging niet iedereen op tijd: ambtenaren van de IND zouden hierover niet zijn geïnformeerd en wezen aanvragen af zodra er binnen de oorspronkelijke, kortere termijn geen reactie binnenkwam.

Gevolgen voor asielzoekers en het systeem

De opeenstapeling van praktische problemen raakt vooral de asielzoekers zelf. Wie niet weet dat er een afspraak is, kan die simpelweg missen, met alle gevolgen van dien voor de eigen procedure. Wie een vergunning voor drie in plaats van vijf jaar krijgt, moet bovendien eerder opnieuw door een onzekere procedure heen. Daarnaast dreigt het systeem vast te lopen doordat advocaten en rechtbanken worden overspoeld met bezwaarprocedures tegen beslissingen die volgens de onderzoekers slordig tot stand zijn gekomen.

Voor de IND zelf betekent de kritiek eveneens een uitdaging. De dienst moet enerzijds de achterstand van tienduizenden dossiers wegwerken, maar wordt anderzijds geconfronteerd met signalen dat de nieuwe, snellere werkwijze juist voor nieuwe fouten zorgt. Dat spanningsveld tussen snelheid en zorgvuldigheid vormt de kern van de kritiek die nu wordt geuit.

Een systeem in de kinderschoenen

Honderd dagen is een korte periode om een compleet nieuwe procedure te beoordelen, maar volgens VluchtelingenWerk en de VAJN wijzen de eerste signalen op structurele problemen. Niet alleen de digitalisering via de tablet, maar ook de organisatie rondom afspraken en communicatie lijkt nog onvoldoende op orde. Omdat de gevolgen voor individuele asielzoekers groot kunnen zijn, zoals een kortere verblijfsvergunning of een gemiste kans om het eigen verhaal goed te vertellen, wegen deze knelpunten zwaar.

Het is nog niet bekend hoe het kabinet of de IND op de bevindingen zal reageren. Wel is duidelijk dat de druk om de nieuwe procedure aan te passen, toeneemt nu twee gerenommeerde organisaties uit het veld gezamenlijk aan de bel trekken. De komende maanden zal moeten blijken of de gesignaleerde problemen daadwerkelijk worden aangepakt, of dat de nieuwe aanpak op dezelfde voet doorgaat.