Het Nederlandse kiesgedrag kent sinds 1977 een opvallend patroon: de deelname van de zittende premier aan de verkiezingen is vaak cruciaal. Als de premier meedoet, volgt er meestal een overwinning; als hij afwezig is, zien we vaak een verzwakking van de coalitiepartijen. Dit patroon werd door Maurice de Hond uitvoerig bestudeerd en belicht. Met de verkiezingen van 29 oktober in zicht, staat de VVD voor een groot dilemma. Zal de partij zich kunnen ontworstelen aan een mogelijke afstraffing, zoals in eerdere verkiezingen zonder een zittende premier?
Historische patronen en verkiezingsuitslagen
Volgens Maurice de Hond zijn er sinds 1977 vijftien Tweede Kamerverkiezingen geweest. In twaalf van deze verkiezingen deed de zittende premier mee, en elf keer leidde dit tot winst. Alleen in 2010 viel het resultaat anders uit, toen Balkenende de derde plek behaalde. Namen zoals Van Agt, Lubbers, Kok, en Rutte wisten met het voordeel van het premierschap succesvolle uitslagen te behalen. Dit patroon wijst volgens De Hond op een duidelijke gedragslijn onder kiezers: zij maken bij Kamerverkiezingen andere keuzes dan bij lokale verkiezingen. Ze beseffen dat een overwinning voor de premier betekent dat hij kan aanblijven.
De impact van afwezigheid van de premier
Het ontbreken van een zittende premier op het stembiljet heeft grote gevolgen. De Hond wijst op drie cruciale verkiezingen waarin dit het geval was: 1994, 2002 en 2023. In al deze gevallen leden de regerende partijen grote verliezen. Bijvoorbeeld in 1994 verloren CDA en PvdA samen 32 zetels. In 2002, na de moord op Fortuyn, verloren PvdA, VVD en D66 maar liefst 43 zetels. En in 2023 daalden de vier coalitiepartijen samen met 37 zetels. Deze cijfers suggereren niet alleen toeval, maar een terugkerend patroon.
Vooruitzichten voor 29 oktober 2025
Met de aankomende verkiezingen op 29 oktober 2025 voorspelt Peil.nl een gezamenlijke zetelverlies van 35 voor de huidige vier coalitiepartijen. Dit verlies valt precies in de lijn van de verkiezingen van 1994, 2002 en 2023, allemaal gehouden zonder zittende premier. De essentie is dat deze verliespartijen een afrekening lijken te zijn met de coalitie, een thema dat sterk naar voren komt in de analyse van De Hond.
De rol van de premier in de huidige verkiezingsronde
De vraag wie de volgende premier zal worden, is van groot belang. In 2025 is dit thema wederom explosief. De Hond wijst erop dat zelfs als de PVV 40 zetels zou halen, de kans klein is dat Wilders premier wordt vanwege het ontbreken van voldoende steun. De situatie voor Timmermans is ook onzeker. Een mogelijke regering onder zijn leiding zou voor de VVD een verkiezingsramp kunnen betekenen, gezien de sterke afkeer van Timmermans onder hun kiezers.
De strategische keuzes voor de VVD
De VVD bevindt zich in een benarde positie. Ze hebben uitgesloten met Wilders te regeren, en vereniging met Timmermans is voor veel van hun kiezers evenmin aantrekkelijk. Deze situatie verzwakt de aantrekkingskracht van de VVD. Voor de kiezers tussen het midden en de PVV, een aanzienlijke groep binnen het electoraat, wordt de keuze hierdoor complex. De vraag blijft hoe de VVD zich kan onderscheiden in deze uitdagende politieke situatie.
Mogelijke strategieën voor de VVD
Volgens De Hond zijn er twee potentiële strategieën voor de VVD. De eerste is een volledige vernieuwing van de partij, inclusief het inbrengen van een nieuwe lijsttrekker. Deze ‘new kid on the block’ zou de partij een frisse wind kunnen geven. De tweede, strategisch waarschijnlijkere optie, is om zich scherp af te zetten tegen Timmermans om zo weer aantrekkelijker te worden voor rechtse kiezers. Deze twee strategieën zouden mogelijk de aantrekkingskracht van de VVD kunnen herstellen.
Een duidelijke koers kiezen
Het kiezen van een duidelijke koers is cruciaal voor de VVD om relevant te blijven. Door expliciet samenwerking met Timmermans uit te sluiten, zou de VVD een helder alternatief kunnen bieden aan kiezers die noch PVV noch GroenLinks/PvdA in de regering willen. Als ze erin slagen om meer dan 35 zetels te behalen, zou een regering zonder deze partijen een haalbare kaart kunnen worden. De geschiedenis leert dat hoe helderder de vraag aan de kiezers, hoe duidelijker hun antwoord.
De weg naar de toekomst
Voor de VVD zijn de aankomende verkiezingen een cruciaal moment. Zonder een duidelijke richting en zonder een sterke boodschap dreigt een dramatische nederlaag. Echter, met een scherpe koers en een uitgesproken strategie kunnen ze het tij nog keren. Het verleden heeft aangetoond dat geschiedenis zich herhaalt, maar nu is het cruciaal voor de VVD om de juiste afslag te nemen naar een andere toekomst. Met de juiste aanpak kunnen ze zichzelf mogelijk herpositioneren in het politieke landschap.
https://youtu.be/lsp-m507Q0Q
