De coalitieleiders van D66, VVD en CDA werden het slechts enkele uren voor de deadline eens over de begroting. Vervolgens lekte een groot deel van die plannen uit. Toch weigert het minderheidskabinet de stukken nu al openbaar te maken, ook al vraagt een meerderheid van de Tweede Kamer daar uitdrukkelijk om. Wat er precies in de begroting staat, blijft daarmee voorlopig officieel onbekend, ook al weet vrijwel iedereen in Den Haag al wat er in staat.
Coalitie bereikte akkoord op het nippertje
De aanloop naar Prinsjesdag verliep dit jaar allesbehalve soepel. De leiders van de drie coalitiepartijen D66, VVD en CDA bereikten pas op het allerlaatste moment overeenstemming over de begrotingsplannen. Dat was slechts uren voordat de stukken naar de Raad van State moesten worden gestuurd voor advies. De tijdsdruk was daarmee enorm, en de gevolgen zijn ook nu nog merkbaar.
Omdat het akkoord zo laat viel, moest het Centraal Planbureau daarna alsnog aan de slag met de doorrekening van de wijzigingen. Het CPB buigt zich nog over de aanpassingen ten opzichte van het eerder gesloten coalitieakkoord. Daarna worden, zoals minister Eelco Heinen het zelf omschreef, “de Miljoenennota en de ontwerpbegrotingen door het kabinet gefinaliseerd”. Die procedure kost tijd, en het kabinet houdt daar strak aan vast.
Bovendien is de begroting nu dus officieel in handen van de Raad van State. Dat adviesorgaan beoordeelt de plannen voordat ze definitief worden vastgesteld. Zolang dat proces loopt, wil het kabinet de stukken niet loslaten, ook al circuleert de inhoud al vrijelijk buiten het Binnenhof.
Gelekte plannen leidden tot Kamervraag
Een dag nadat de begroting bij de Raad van State was ingediend, lekte een groot deel van de begrotingsplannen uit. De inhoud belandde bij de media, waarna de politieke druk snel opliep. De Tweede Kamer debatteerde erover en een meerderheid vroeg het kabinet op dinsdag om de budgettaire wijzigingen ten opzichte van het coalitieakkoord direct te delen. Het verzoek was duidelijk en politiek gezien zwaarwegend.
Het kabinet ging daar echter niet op in. Minister Heinen stuurde een brief naar de Tweede Kamer met daarin de uitleg dat de gebruikelijke procedure gevolgd wordt. Daarin staat dat de Kamer de begrotingsstukken ontvangt op de vrijdag voor Prinsjesdag, en wel onder embargo. Dat betekent dat parlementariërs de stukken wel inzien, maar er nog niet publiekelijk over mogen spreken totdat ze officieel worden gepresenteerd.
Oppositie reageert met onvrede
De reacties vanuit de oppositie bleven niet lang uit. Verschillende oppositiepartijen uitten hun verontwaardiging over de manier waarop het kabinet met de situatie omgaat. Zij vinden het onacceptabel dat het minderheidskabinet doorgaat met onderhandelen zonder alle informatie openbaar te maken, terwijl een parlementaire meerderheid juist transparantie eist.
Ook vanuit de coalitie zelf klonken genuanceerde geluiden. CDA-leider Henri Bontenbal zei in het radioprogramma Sven op 1 dat het kabinet wel “openheid van zaken” kan geven over “de grote bewegingen” in de begroting, zonder direct de volledige stukken te delen. Daarmee nam hij enigszins afstand van de keuze om volledig vast te houden aan de formele procedure, al verdedigde hij de eindverantwoordelijkheid van het kabinet.
Minderheidsregering in lastige positie
Het minderheidskabinet bevindt zich in een structureel kwetsbare positie. Het heeft in de Tweede Kamer geen eigen meerderheid en is afhankelijk van wisselende steun. Juist daardoor maakt een Kamermeerderheid die het kabinet vraagt om transparantie extra pijnlijk. Het kabinet kan namelijk niet terugvallen op een loyale meerderheid om het verzoek weg te stemmen.
Toch kiest minister Heinen er bewust voor om de procedure strikt te volgen. Dat is niet alleen een kwestie van protocol; het heeft ook te maken met de inhoudelijke afstemming die nog gaande is. Zolang het Centraal Planbureau de wijzigingen doorrekent en de Raad van State adviseert, zijn de stukken formeel nog niet af. Vroegtijdige openbaarmaking zou in die visie leiden tot discussie over onvoltooide plannen, iets wat het kabinet koste wat kost wil voorkomen.
Procedure versus politieke realiteit
Het wringt dat de begroting officieel geheim is, terwijl de inhoud al breed bekend is. Journalisten en politici beschikken feitelijk over dezelfde informatie die de Tweede Kamer officieel opvraagt. Dat maakt de weigering van het kabinet in de ogen van critici des te opmerkelijker. Bovendien versterkt het de indruk dat het minderheidskabinet de Tweede Kamer op afstand houdt, op een moment dat transparantie politiek gezien des te belangrijker is.
Daarnaast roept de situatie bredere vragen op over de controlefunctie van het parlement. Als begrotingsinformatie uitlekt voordat het parlement er officieel kennis van kan nemen, raakt dat aan de kwaliteit van het democratische debat. Oppositiepartijen kunnen dan niet goed reageren op informatie die ze formeel niet mogen gebruiken, terwijl diezelfde informatie via media wel publiek beschikbaar is.
Vrijdag voor Prinsjesdag geldt als deadline
De Tweede Kamer krijgt de begrotingsstukken op de vrijdag voor Prinsjesdag onder embargo aangeboden, zoals gebruikelijk. Daarna kunnen parlementariërs zich voorbereiden op het debat dat traditiegetrouw volgt op de presentatie van de Miljoenennota. Het kabinet houdt vast aan die planning en laat weten dat er geen eerdere openbaarmaking komt. De politieke spanning rond de begroting zal daarmee de komende dagen nog verder oplopen, zeker nu de oppositie zich nadrukkelijk heeft uitgesproken en een deel van de coalitie intern voorzichtig nuanceert.
Bronnen en credits
Bronnen: Ditjes & Datjes, Nieuws.nl
