Bedrijfsleven en particulieren betalen burgerreserves: ‘Kamer wil dat Defensie oefenterreinen kosteloos beschikbaar stelt’

Een meerderheid van de Tweede Kamer steunt het plan om burgers op te leiden tot burgerreservisten die bij rampen en crises de hulpdiensten ondersteunen. Het gaat om vrijwilligers die inspringen op het moment dat politie, leger en hulpdiensten het werk niet meer alleen aankunnen. Het kabinet heeft laten weten de wens van de Kamer te delen.

Opvallend is wie de rekening krijgt. De kosten van de burgerreserves moeten niet door de overheid worden gedragen, maar door het bedrijfsleven en particulieren. De Kamer vraagt het kabinet wel om bij te dragen op een andere manier: met faciliteiten van Defensie, die de vrijwilligers in de praktijk goed kunnen gebruiken.

Het geld komt van buiten de overheid

Voor het plan zijn volgens de huidige raming zo’n 100 miljoen euro nodig. Dat bedrag moet worden opgebracht door bedrijven en particulieren, niet door de schatkist. Ook de trainingen die nu al worden gegeven, worden op die manier betaald. Het maatschappelijk initiatief achter de opleidingen draait dus volledig op private bijdragen.

Daarmee onderscheidt dit voorstel zich van veel andere crisisplannen, waarin de overheid de zwaarste financiële last draagt. De Kamer rekent erop dat bedrijven er zelf belang bij hebben dat medewerkers en mensen uit hun omgeving in noodsituaties kunnen bijspringen. Of die bijdragen voldoende zullen opleveren, moet de komende tijd blijken.

Wat het kabinet moet bijdragen

De Kamer wil dat het kabinet de uitbreiding steunt, maar niet met geld. In plaats daarvan moet Defensie oefenterreinen en lesruimtes kosteloos beschikbaar stellen. Zo kunnen de vrijwilligers trainen op locaties die daarvoor geschikt zijn, zonder dat de organisatoren daar huur voor hoeven te betalen. Dat verlaagt de kosten van de opleidingen aanzienlijk.

Het kabinet heeft al laten weten de wens van de Kamer te delen, of het plan te steunen. Een definitief besluit over de concrete invulling is echter nog niet genomen. De burgerreserves zijn dus nog niet opgericht en de precieze afspraken over het gebruik van Defensieterreinen en lesruimtes moeten nog worden uitgewerkt tussen kabinet en initiatiefnemers.

Opleiding in drie specialismen

De burgerreservisten worden opgeleid in drie specialismen: techniek, logistiek en veiligheid. Het gaat bijvoorbeeld om monteurs, chauffeurs en beveiligers. Zij zetten buiten hun gewone baan hun kennis in om te helpen wanneer een crisis de samenleving ontwricht. De Kamer koppelt aan de opleiding dus een duidelijke praktische taak voor elk specialisme.

Van de totale groep zouden zo’n 20.000 reservisten specialistische kennis moeten hebben. Zij vormen de kern van de tweede schil, aangevuld met mensen die een algemene training hebben gevolgd. Voorbeelden van mogelijke crises zijn een dagenlang gesaboteerd spoor, bedreigde watergemalen of energiecentrales, waar chauffeurs, monteurs en beveiligers hard nodig zijn.

Een tweede schil om de krijgsmacht

De burgerreserves moeten een soort tweede schil vormen om de krijgsmacht. Naast beroepsmilitairen bestaan al militaire reservisten, die kunnen worden ingezet voor gevechtshandelingen. De burgerreservisten krijgen een andere rol: zij moeten juist helpen op plekken waar dat elders in de samenleving nodig is, zonder zelf deel te nemen aan gevechten.

Die taakverdeling is belangrijk om overlap te voorkomen. De krijgsmacht kan zich zo richten op haar kerntaak, terwijl vrijwilligers praktische problemen in de maatschappij oppakken. Volgens CDA-Kamerlid Maes van Lanschot, de initiatiefnemer, gaat het om mensen die buiten hun baan hun expertise inzetten om in de eerste 72 uur van een crisis bij te springen.

Voorbeeld van de Nationale Zorgreserve

Het idee heeft een voorganger. Tijdens de coronatijd kampte de zorg met een tekort aan handen aan het bed. Oud-zorgmedewerkers wilden wel bijspringen, maar daarvoor was nog niets georganiseerd. Daarom is toen de Nationale Zorgreserve opgericht, een pool van mensen die bij een acute crisis kunnen helpen om het zorgpersoneel te ontlasten.

De nu voorgestelde burgerreserves gaan over drie andere terreinen: techniek, logistiek en veiligheid. Een ruime meerderheid van de Kamer roept het kabinet op om die snel op te richten. De coronatijd heeft volgens het plan duidelijk gemaakt dat het organiseren van vrijwillige hulp vooraf veel winst kan opleveren wanneer een crisis zich plotseling aandient.

Duizend getrainde Nederlanders

Er bestaat al een maatschappelijk initiatief dat vrijwilligers opleidt: BurgerReserve. Dit jaar kregen zo’n duizend Nederlanders van deze organisatie al een training algemene vaardigheden. De opleiding richt zich op taken die cruciaal zijn voor het functioneren van de samenleving op het moment dat een crisis uitbreekt en de gewone systemen onder druk komen te staan.

De Kamer wil dat het aantal reservisten de komende jaren fors groeit, in een opbouw die in de bronnen wordt aangeduid met een streefaantal ruim boven de honderdduizend. Het oprichten van de burgerreserves in de nieuwe drie specialismen moet volgens het plan al volgend jaar gebeuren, zodat opleiding en uitbreiding snel kunnen beginnen.

Weerbaarheid en de rol van het SCP

Directeur Karen van Oudenhoven-van der Zee van het Sociaal en Cultureel Planbureau pleit voor een grotere weerbaarheid van burgers, zodat crises beter kunnen worden opgevangen. Als mogelijke crises noemt zij oorlog, in Nederland of elders, en de gevolgen van klimaatverandering, zoals overstromingen. Ook ziet zij lege schappen in de supermarkt, stroomuitval en storingen in de IT voor zich die vervoer onmogelijk maken.

Volgens haar legt de overheid tot nu toe veel nadruk op defensie en relatief weinig op mens en maatschappij. Als voorbeeld noemt zij dat het budget in de Miljoenennota voor buurten en wijken 40 miljoen euro bedraagt voor 2027 en daarna 20 miljoen euro voor de twee jaar erna. Dat staat volgens haar niet in verhouding tot de investeringen in defensie.