De Amerikaanse regering staat voor de rechter in New York vanwege sancties die het werk van het Internationaal Strafhof ernstig bemoeilijken. Vier mensenrechtenorganisaties, waaronder Human Rights Watch, eisen dat de strafmaatregelen van president Donald Trump onmiddellijk worden ingetrokken. De zaak raakt de kern van een breder conflict: wie bepaalt de grenzen van internationale rechtspraak?
Decreet van Trump als breekpunt
In 2025 ondertekende Trump een presidentieel decreet waarmee hij sancties instelde tegen medewerkers van het Internationaal Strafhof in Den Haag. Daarmee richtte Washington zich rechtstreeks op rechters en aanklagers van het hof. Bovendien gelden de maatregelen voor iedereen die het ICC helpt bij onderzoeken naar Amerikaanse burgers of bondgenoten van de Verenigde Staten. Dat is een verstrekkende reikwijdte, die ver buiten de directe kring van het hof reikt.
De sancties omvatten onder meer visumbeperkingen en financiële straffen. Persbureau AP meldde enkele maanden na het decreet, op basis van medewerkers van het Strafhof, dat het ICC hierdoor nauwelijks nog normaal kon functioneren. Hoewel die bewering niet zelfstandig te verifiëren valt, schetst zij de zwaarte van de gevolgen die de eisers in hun aanklacht beschrijven.
Aanleiding: arrestatiebevel tegen Netanyahu en Gallant
Trump stelde de sancties in als directe reactie op een arrestatiebevel van het ICC. Het hof vaardigde dat bevel uit tegen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu en voormalig minister van Defensie Yoav Gallant. Beiden worden door het Strafhof verdacht van oorlogsmisdaden in Gaza. Daarbij gaat het om aantijgingen zoals gerichte aanvallen op burgers en het inzetten van uithongering als oorlogstactiek. Het zijn beschuldigingen die het hof heeft geformuleerd en die dus als verdenkingen gelden, niet als vastgestelde feiten.
Washington wees de strafzaak tegen de Israëlische leiders resoluut van de hand. De Amerikaanse regering noemde de zaak ongefundeerd en benadrukte bovendien dat noch Israël noch de Verenigde Staten is aangesloten bij het ICC. Daardoor, zo stelt Washington, heeft het hof simpelweg geen jurisdictie over hun burgers of leiders. Verder waarschuwt de Amerikaanse regering dat het arrestatiebevel een gevaarlijk precedent schept voor Amerikaanse militairen en bestuurders, omdat het hen blootstelt aan, zoals Washington het formuleert, intimidatie, misbruik en mogelijke arrestatie.
De eisers: decreet is onwettig
Human Rights Watch en de drie andere procederende organisaties bestrijden die redenering. Zij noemen het decreet van Trump expliciet onwettig. Daarnaast stellen zij in een verklaring dat de Amerikaanse maatregelen ertoe hebben geleid dat de ergste misdaden onbestraft kunnen blijven. Dat is een vergaande conclusie, die de eisers echter stevig aan de zaak verbinden als rechtvaardiging voor hun eis tot intrekking van de sancties.
Bovendien wijzen de organisaties erop dat de sancties ook hun eigen werk rechtstreeks schaden. Doordat de maatregelen gelden voor iedereen die het ICC bij onderzoeken ondersteunt, lopen medewerkers van mensenrechtenorganisaties zelf risico op financiële straffen of visumbeperkingen. Dat heeft volgens de aanklagers een zware negatieve impact gehad op de dagelijkse mensenrechtenpraktijk. Welke drie organisaties naast Human Rights Watch precies deelnemen aan de zaak, is op basis van de beschikbare informatie niet bevestigd.
Diepere breuk in de internationale rechtsorde
De rechtszaak blootlegt een fundamentelere spanning. De Verenigde Staten hebben het ICC nooit geratificeerd en staan traditioneel wantrouwend tegenover internationale rechtsinstanties die jurisdictie over Amerikaanse staatsburgers claimen. Die houding versterkte zich onder de tweede ambtstermijn van Trump. Tegelijkertijd is het Strafhof juist bedoeld als laatste redmiddel wanneer nationale rechtssystemen niet willen of kunnen optreden. De sancties raken daarmee niet alleen het hof zelf, maar ook het principe achter internationale strafrechtspraak.
Dat de eisers kiezen voor een rechtszaak in New York is veelzeggend. Ze proberen de Amerikaanse rechter te laten oordelen over de rechtmatigheid van een presidentieel decreet. Daarmee zetten zij de Amerikaanse rechtsstaat in als tegenwicht tegen het eigen beleid van de uitvoerende macht. Het is een strategie die al vaker is toegepast tegen besluiten van Trump, maar zelden in een context met zo veel internationale implicaties.
Wat staat er op het spel
De uitkomst van deze zaak kan verstrekkende gevolgen hebben, zowel voor het ICC als voor de bredere mensenrechtenpraktijk. Als de rechter de sancties onwettig verklaart, ontstaat een precedent dat de presidentiële bevoegdheid op het terrein van buitenlands beleid inperkt. Als de rechter de Amerikaanse regering in het gelijk stelt, bevestigt dat juist dat Washington brede ruimte heeft om internationale rechtsinstellingen buitenspel te zetten. Bovendien kijken bondgenoten van de VS nauwlettend mee: de sancties gelden immers ook voor mensen die het hof helpen bij onderzoeken naar hun staatsburgers.
Vooralsnog is de zaak aangebracht bij een rechtbank in New York. De precieze rechtsgronden waarop de eisers het decreet aanvechten, zijn nog niet volledig openbaar gemaakt. Wat wel vaststaat, is dat de confrontatie tussen Trump en het Internationaal Strafhof via de Amerikaanse rechter een nieuwe fase ingaat. De wereld kijkt toe hoe een Amerikaans rechtssysteem oordeelt over sancties die de internationale rechtspraak raken.
Bronnen en credits
Bronnen: NOS, Volkskrant
