De vier grootste gemeenten van Nederland vragen het Rijk om meer geld voor de aanpak van dakloosheid. Een van hun wensen is een pilot met het medicijn dexamfetamine tegen crackverslaving. Dat schrijven de gemeenten, waaronder Utrecht, in een open brief aan het kabinet en de Tweede Kamer. Experts die RTV Utrecht sprak, zien kansen, maar plaatsen ook duidelijke kanttekeningen bij het middel.
Volgens de burgemeesters dreigt de openbare ruimte onleefbaar te worden. Het aantal dakloze mensen stijgt fors en steeds meer van hen kampen met psychische problemen in combinatie met een verslaving. Een groeiende groep is verslaafd aan crack, een rookbare en sterk verslavende vorm van cocaïne. In Utrecht nam het aantal overlastmeldingen de afgelopen twee jaar met 25 procent toe.
Hoop op herhaling van methadonsucces
De grote steden hopen dat dexamfetamine bij crackverslaving hetzelfde effect kan hebben als methadon in de jaren tachtig had tijdens de heroïne-epidemie in Utrecht. Methadon hielp destijds om de verslaving onder controle te krijgen. Het opiaat werkt ongeveer 24 uur, terwijl heroïne maar zo’n zes uur werkt. Doordat gebruikers dagelijks methadon kregen, ontstond meer rust in hun dagen. Ze hoefden niet voortdurend op zoek naar geld voor drugs, waardoor hulpverleners ruimte kregen om andere problemen aan te pakken, zoals huisvesting en dagbesteding.
Experts: nog te vroeg voor conclusies
Mira van Voorthuizen en Judith van Marle werken bij verslavingszorginstelling Jellinek en hebben veel ervaring met de methadonpoli en de heroïne-unit in Utrecht. Van Voorthuizen begrijpt dat burgemeesters dexamfetamine willen onderzoeken, maar noemt het plan prematuur. Ze verwijst naar één onderzoek uit 2016 waarin het middel werkte bij een specifieke groep crackverslaafde patiënten. Er loopt nu een nieuwe studie naar de effectiviteit, die naar verwachting nog jaren duurt.
“Het is ook geen paracetamol hè”, waarschuwt Van Voorthuizen. “Je moet er voorzichtig mee zijn. Je geeft ook weer een mogelijk verslavend middel om een ander middel te verminderen. Het is niet: je geeft die pil en de verslaving is weg. En álleen een pil, dat werkt ook niet.” Ook Judith van Marle is terughoudend. Zij noemt dexamfetamine “wel veelbelovend, maar niet iets wat we snel kunnen toepassen”.
Crackverslaving vraagt andere aanpak dan heroïne
Lector Wonen en Welzijn Lia van Doorn van de Hogeschool Utrecht doet al jaren onderzoek naar dakloosheid, onder meer via telonderzoeken waarbij het aantal daklozen in kaart wordt gebracht. Ze hoort van organisaties dat er een circuit van crackgebruikers ontstaat. Volgens haar is dit een lastige groep om te helpen. Dakloze mensen die crack gebruiken vertonen doorgaans onvoorspelbaar gedrag en kunnen plotseling boos worden, gericht op medewerkers van de opvang of andere bewoners.
Crack geeft een zeer korte high, soms maar van vijf minuten. Dat zorgt volgens Van Doorn voor een slopend dagritme. “Mensen zijn alleen maar bezig om aan hun cravings te voldoen. Zorgen dat je aan geld komt, de dealer opzoeken, wachten tot het uitgewerkt is, en dan begint het weer opnieuw.”
Lessen uit de jaren tachtig
Van Doorn maakte de heroïne-epidemie van de jaren tachtig in Utrecht zelf mee. Methadon werkte destijds op twee manieren, zegt ze. De gezondheid van gebruikers verbeterde en ze bouwden minder vaak een strafblad op, omdat ze niet meer voortdurend geld en drugs hoefden te zoeken. Ook de openbare ruimte werd rustiger. “Parkjes met gebruikers en dealers werden rustiger. Om aan geld voor drugs te komen pleegden sommige gebruikers winkeldiefstallen, woninginbraken, en sloegen autoruiten in. Dus toen dat stopte, werd het veiliger voor iedereen op straat.” Destijds openden ook sociale pensions, een soort hostels waar mensen tot rust konden komen en een toekomst konden opbouwen. Langzaam raakte heroïne toen uit zwang.
Onzeker of dexamfetamine hetzelfde effect heeft
Of dexamfetamine bij crackverslaving hetzelfde kan bereiken als methadon destijds bij heroïne, blijft voorlopig een open vraag. Van Doorn zegt het middel zelf niet te kennen, maar benadrukt dat veilige verstrekking ervoor kan zorgen dat hulpverlening mensen beter in beeld krijgt. “Het werkt anders, het vertoonde gedrag is anders, frequentie van toediening is anders. En als we het gaan geven, moeten er poli’s komen met medische begeleiding.”
Utrecht volgt pilot in Amsterdam
De gemeente Utrecht laat weten geen exacte cijfers te hebben over het aantal mensen dat verslaafd is aan crack, maar hulpverleners zien wel een toename. Over een eigen dexamfetaminepilot is de gemeente nog weinig concreet. Een woordvoerder zegt dat de gemeente zich zorgen maakt over zowel de overlast als de gebruiker zelf, en meldt: “We volgen de pilot in Amsterdam met grote interesse.”
De open brief van de vier grote gemeenten staat los van een andere, eveneens recente oproep van Utrecht, Den Haag en Rotterdam aan het Rijk om landelijk op te treden tegen malafide zorgaanbieders en criminele netwerken in de zorgsector. Beide oproepen tonen dat de grote steden vinden dat ze zonder extra hulp van het Rijk onvoldoende grip krijgen op complexe zorg- en veiligheidsvraagstukken binnen hun grenzen.
Bronnen en credits
Bronnen: Omroep West, RTV Utrecht
