Rechters houden vinger aan de pols bij toeslagenaffaire: ‘vastgelopen dienst’

Duizenden gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire wachten nog altijd op een definitief besluit over hun schadevergoeding. Terwijl de Dienst Toeslagen kampt met achterstanden, kiezen rechtbanken ervoor om druk te blijven zetten. Na de rechtbank Midden-Nederland doet nu ook de rechtbank Gelderland dat, ondanks tegengesteld advies van de hoogste rechter.

De kwestie draait om de manier waarop ouders die zijn getroffen door de toeslagenaffaire hun geld krijgen. Zij hebben recht op een vaste vergoeding van 30.000 euro. Daarnaast kunnen zij aanspraak maken op aanvullende compensatie, gebaseerd op de werkelijke schade die zij hebben geleden. Om die aanvullende compensatie te bepalen, moet de Dienst Toeslagen onderzoek doen naar de individuele situatie van elke gedupeerde.

Dat onderzoek duurt vaak veel langer dan de wettelijke termijn toestaat. Ouders die al maanden of zelfs jaren wachten, hebben weinig middelen om de dienst tot actie te dwingen. Daarom grepen rechtbanken eerder naar het opleggen van dwangsommen: een financiële prikkel om de dienst sneller te laten handelen.

Raad van State trok andere conclusie

In juni oordeelde de Raad van State echter dat deze aanpak niet langer werkt. Volgens de hoogste bestuursrechter is de Dienst Toeslagen inmiddels zo vastgelopen dat dwangsommen geen effect meer sorteren. De extra financiële druk zou de achterstanden zelfs kunnen vergroten, omdat de dienst dan tijd kwijt is aan het afhandelen van dwangsomprocedures in plaats van aan de daadwerkelijke beoordeling van dossiers.

Toch legt de rechtbank Gelderland zich niet neer bij die redenering. Net als de rechtbank Midden-Nederland eerder deed, kiest de rechtbank ervoor om dwangsommen te blijven opleggen in individuele zaken. De achterliggende gedachte is dat ouders anders volledig afhankelijk blijven van de goodwill van een dienst die zijn eigen termijnen al herhaaldelijk overschrijdt.

Geen alternatief voor gedupeerden

Volgens de rechtbanken ontbreekt een reëel alternatief zolang er geen dwangsom kan worden opgelegd. Een gedupeerde ouder die wacht op een besluit, heeft dan immers geen enkel wettelijk middel meer om de dienst tot voortgang te bewegen. Daarom kiezen beide rechtbanken ervoor om, ondanks het oordeel van de Raad van State, toch dwangsommen op te leggen aan de Dienst Toeslagen.

Deze opstelling zorgt voor een opmerkelijke situatie binnen de Nederlandse rechtspraak. Normaal gesproken volgen lagere rechtbanken de lijn die door de hoogste bestuursrechter is uitgezet. Nu ontstaat er echter een verschil van inzicht tussen de feitelijke rechtspraak en de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, juist in een dossier dat al jaren voor maatschappelijke onrust zorgt.

Hoger beroep moet duidelijkheid brengen

Tegen de eerdere uitspraken van de rechtbank Midden-Nederland is inmiddels hoger beroep ingesteld. Dat beroep komt terecht bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. Dat is opvallend, omdat dit precies het orgaan is dat in juni al oordeelde dat dwangsommen niet effectief zijn. De uitkomst van dat hoger beroep zal waarschijnlijk bepalend zijn voor de vraag of rechtbanken in de toekomst nog dwangsommen mogen opleggen aan de Dienst Toeslagen.

Voor gedupeerde ouders is de uitkomst van groot belang. Als de Raad van State bij zijn eerdere standpunt blijft, verliezen zij een belangrijk middel om druk te zetten op hun dossier. Blijft de rechtbank echter bij haar koers, dan kan dat de druk op de Dienst Toeslagen juist verder vergroten, met alle gevolgen van dien voor de al overbelaste organisatie.

Wat betekent dit voor de gedupeerden zelf

Voor de mensen om wie het uiteindelijk draait, blijft de situatie onzeker. Zij wachten nog altijd op duidelijkheid over hun aanvullende compensatie, terwijl de juridische strijd over de manier waarop die duidelijkheid moet worden afgedwongen, nog volop gaande is. Sommige ouders hebben inmiddels al jaren te maken met onzekerheid over hun financiële situatie, wat de druk op hun persoonlijke leven alleen maar vergroot.

De Dienst Toeslagen zelf heeft in de berichtgeving niet gereageerd op de nieuwe uitspraak van de rechtbank Gelderland. Wel is duidelijk dat de dienst al langere tijd worstelt met de enorme hoeveelheid dossiers die moeten worden beoordeeld. Daardoor blijft de vraag bestaan hoe de organisatie de achterstanden op korte termijn wil wegwerken, ongeacht de uitkomst van de juridische procedures.

Twee rechtbanken, één lijn

Dat inmiddels twee rechtbanken dezelfde koers varen, geeft aan dat het probleem breder leeft dan een enkel incident. Beide rechtbanken lijken ervan overtuigd dat gedupeerde ouders anders volledig aan de zijlijn komen te staan. Bovendien benadrukken beide rechtbanken dat de wachttijden voor gedupeerden onaanvaardbaar lang zijn geworden, ondanks eerdere beloftes van snellere afhandeling.

Toch blijft de juridische onzekerheid groot zolang de Raad van State geen definitief oordeel heeft geveld over het hoger beroep. Pas wanneer de Afdeling bestuursrechtspraak uitspraak doet, wordt duidelijk of rechtbanken dit instrument mogen blijven gebruiken. Tot die tijd blijven gedupeerde ouders afhankelijk van de uitkomst van een discussie die zich grotendeels ver van hun dagelijkse leven afspeelt, maar die wel rechtstreeks invloed heeft op het tempo waarmee hun dossiers worden afgehandeld.

Voorlopig blijft de situatie dus gespannen. De Dienst Toeslagen staat onder druk van de rechtbanken, terwijl de hoogste bestuursrechter zich moet buigen over de vraag of die druk gerechtvaardigd is. Ondertussen wachten gedupeerde ouders verder op het besluit dat hun financiële toekomst mede bepaalt.