Terwijl het kabinet onderhandelt over 2 miljard euro aan overheidssteun voor Tata Steel, verloren de omwonenden vrijdag een cruciale rechtszaak. De rechtbank in Den Haag oordeelde dat de staat zijn verplichtingen tegenover hen niet schendt. Toch leven mensen in de buurt van de Tata-fabriek aantoonbaar korter door de uitstoot, zo blijkt uit eerder onderzoek van het RIVM. Hoe kan dat oordeel dan toch zo uitvallen?
Stichting trekt aan de bel over gezondheidsonderzoek
Stichting Gezondheid op 1 stapte naar de rechter uit bezorgdheid over de manier waarop het kabinet zijn klimaatdeal met Tata Steel voorbereidt. Volgens de stichting besteedt de staat tijdens die onderhandelingen onvoldoende aandacht aan de gezondheidseffecten voor mensen die in de directe omgeving van de staalfabrieken wonen. Daarom spande zij een kort geding aan, in de hoop dat de rechter het kabinet zou dwingen aanvullend onderzoek te laten uitvoeren.
Het kort geding richtte zich niet op de vraag of Tata Steel te veel uitstoot. Dat staat namelijk nauwelijks ter discussie. Het draaide juist om de vraag of de staat bij het sluiten van klimaatafspraken ook de gezondheidsbelangen van omwonenden afdoende meeneemt. Stichting Gezondheid op 1 vond van niet en vroeg de rechter om in te grijpen. Die ingreep bleef vrijdag uit.
Rechter volgt redenering van de staat
De rechtbank Den Haag wees de vordering af. Volgens het oordeel schendt de staat zijn verplichtingen tegenover de omwonenden niet. De rechtbank volgde daarmee de redenering van het kabinet, dat stelde voldoende oog te hebben voor de belangen van mensen in de buurt van de fabriek. Een gedetailleerde motivering van het vonnis was vrijdag nog niet beschikbaar, omdat de bronnen alleen de uitkomst vermelden en niet de volledige onderbouwing.
Bovendien benadrukte de zaak een bredere spanning. Enerzijds wil het kabinet Tata Steel verduurzamen via een grote subsidiedeal. Anderzijds leven omwonenden al jaren met de gezondheidsschade van de uitstoot. Die twee belangen botsen, en het was aan de rechter om te bepalen of de staat in die afweging tekortschiet. Het antwoord was vrijdag duidelijk: nee, volgens de rechtbank.
RIVM-onderzoek toont al eerder schade aan
Wat de uitspraak extra wrang maakt voor omwonenden, is het eerder gepubliceerde onderzoek van het RIVM. Uit dat onderzoek bleek namelijk dat mensen die in de buurt van de Tata-fabriek wonen, korter leven als gevolg van de uitstoot van de staalfabrikant. Dat gegeven onderschreef juist de zorgen van Stichting Gezondheid op 1. Toch vond de rechtbank daarin geen grond om te oordelen dat de staat zijn verplichtingen verzaakt.
Het is belangrijk om dat RIVM-onderzoek in de juiste context te plaatsen. De conclusie dat omwonenden korter leven, zegt iets over de ernst van het probleem. Echter, de juridische vraag in dit kort geding was een andere: handelt de staat onrechtmatig door tijdens onderhandelingen met Tata Steel niet extra gezondheidsonderzoek te laten uitvoeren? Die vraag beantwoordde de rechter ontkennend, ongeacht de uitkomsten van eerder RIVM-werk.
Twee miljard euro en een deadline van 30 september
Op de achtergrond speelt een enorm financieel belang. Het kabinet onderhandelt met Tata Steel over een pakket van 2 miljard euro aan overheidssteun. Dat geld is er onder meer op gericht om de uitstoot van CO2 en andere schadelijke stoffen door de staalfabrikant fors terug te dringen. Daarmee wil het kabinet de fabriek verduurzamen, zodat zij op termijn minder schade aanricht voor zowel het klimaat als de gezondheid van omwonenden.
Volgens het ANP-bericht waarop de berichtgeving vrijdag berust, moeten de afspraken uiterlijk op 30 september gesloten zijn. De exacte inhoud van die deal is nog niet definitief, en ook over de precieze voorwaarden voor de 2 miljard euro is nog geen akkoord. De tijdsdruk is daarmee voelbaar: de onderhandelingen lopen door, terwijl de rechtszaak van Stichting Gezondheid op 1 achter het net vist.
Omwonenden staan niet met lege handen
Voor omwonenden van de Tata-fabriek is de uitspraak teleurstellend, maar het verlies van dit kort geding betekent niet het einde van de strijd. Een kort geding levert namelijk een voorlopige beslissing op, geen definitief oordeel in een bodemprocedure. Stichting Gezondheid op 1 kan de zaak in een reguliere rechtszaak opnieuw aankaarten, waarbij een rechter meer tijd heeft om diepgaander naar de feiten en de wetgeving te kijken.
Bovendien oefent de rechtszaak zelf al druk uit op zowel het kabinet als Tata Steel. De politieke en maatschappelijke aandacht voor de gezondheidsschade bij de IJmuidense fabriek is door jarenlange actie van bewoners en stichtingen hoog. Dat klimaat maakt het voor het kabinet moeilijk om de gezondheidsbelangen volledig buiten de onderhandelingen te houden, ongeacht de uitkomst van dit specifieke kort geding.
Verduurzaming als uitweg, maar wanneer?
De kern van het probleem blijft bestaan, ondanks het oordeel van de rechtbank. Omwonenden ondervinden nu al gezondheidsschade, terwijl de verduurzaming van Tata Steel nog jaren op zich laat wachten. De beoogde overheidssteun van 2 miljard euro moet dat proces versnellen, maar ook na een eventueel akkoord zal de omschakeling naar schonere productie gefaseerd verlopen. Bovendien hangt het slagen van de deal af van vele factoren, waaronder de bereidheid van Tata Steel zelf om de gevraagde stappen te zetten.
Daardoor blijft de positie van omwonenden kwetsbaar. De rechtbank oordeelde vrijdag dat de staat niet tekortschiet, maar de gezondheidsrisico’s verdwijnen daarmee niet. Zolang de Tata-fabriek draait op haar huidige manier, blijft de uitstoot een probleem voor iedereen die in de omgeving woont. De uitspraak sluit dit hoofdstuk juridisch af, maar het bredere verhaal over Tata Steel, gezondheid en overheidsverantwoordelijkheid gaat onverminderd door.
Bronnen en credits
Bronnen: Ditjes & Datjes, Nieuws.nl
